Internet iha Oe-Cusse: Governu Sentral Prepara Tore Rua Hodi Hametin Konektividade
Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu. Foto: OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.
Oe-Cusse, 10 Novembru 2026 (OCNEWS) – Problema asesu internet no rede telekomunikasaun iha
Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) kontinua sai
preokupasaun ba komunidade, maski Governu Timor-Leste avansa ona ho
infraestrutura dijitál no planu konektividade foun.
Ministru
Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu, afirma katak
Ministériu Transporte no Komunikasaun (MTK) prepara hela prosesu atu asina
kontratu konstrusaun tore telekomunikasaun rua iha Dili, ida atu liga ba Ilha
Ataúro no ida seluk liga ba Oe-Cusse.
Deklarasaun ne'e hato'o ba jornalista sira hafoin remata inkontru ho autoridade RAEOA iha salaun Aeroportu Rota do Sândalo kinta-feira (5/ 11/ 2026).
Tuir
Ministru Manetelu, projetu ne'e sei sai medida ba responde difikuldade asesu
internet no komunikasaun ne'ebé komunidade sira infrenta, liuliu iha área
remota sira. Projetu ne'e sei utiliza infraestrutura telekomunikasaun atu
fasilita transmisaun sinal no hadi'a asesu ba informasaun.
Ministru ne'e mós temi katak, iha tempu hanesan, Kabu Timor-Leste, E.P. kontinua diskuti ho Indonézia kona-ba dezenvolvimentu infraestrutura telekomunikasaun. Maibé, ba nesesidade imediata, konstrusaun tore rua ne'e konsidera hanesan solusaun ne'ebé presiza realiza.
Problema
konektividade iha Oe-Cusse la'ós situasaun foun. Iha 6 Outubru 2025, TATOLI
relata katak uma-kain 334 iha Aldeia Manán, Suku Bene-Ufe, Sub-Rejiaun Nitibe,
durante tempu naruk seidauk asesu rede telekomunikasaun.
Iha
reportajen ne'e, Jestór Sub-Rejiaun Nitibe, Agustinho Afulit, esplika katak
limitasaun rede difikulta komunikasaun entre komunidade no instituisaun sira,
inklui bainhira família ida iha membru ne'ebé moras no presiza transporte
ambulánsia.
Profesór
Aigílio Toma'e, husi Eskola Bázika Filiál Bitila, mós relata katak falta
internet halo nia difisil atu asesu referénsia iha Google hodi apoia prosesu
aprendizajen estudante sira.
Reportajen
ne'e hatudu katak problema telekomunikasaun iha Oe-Cusse la'ós de'it kona-ba
asesu ba rede sosial ka komunikasaun pesoál, maibé mós afeta direitamente
edukasaun, saúde no prestasaun servisu públiku.
OCNEWS mós antes ne'e relata problema ne'e liuhusi matéria ho títulu “Komunidade Bene-Ufe, La’o Dook Atu Asesu Ba Rede Telekomunikasaun”, ne'ebé hatudu katak difikuldade asesu rede iha komunidade área remota presiza atensaun no solusaun sustentavel.
Iha 5
Outubru 2026, TATOLI relata katak Suku Bobometo iha Sub-Rejiaun Oesilo simu ona
internet Starlink iha sede suku, ne'ebé fasilita servisu administrasaun lokál,
inklui atualizasaun dadus ba Sistema Integradu Informasaun Jestaun Suku no
Aldeia (SIIGSA).
Xefe Suku
Bobometo, José Labi Caet, agradese ba Governu tanbá internet ne'e ajuda aselera
servisu administrasaun no fasilita sinkronizasaun dadus ho sistema nasionál.
Tuir
informasaun ne'ebé TATOLI relata, MTK liuhusi Diresaun Nasionál Infraestrutura
Komunikasaun (DNIK), hamutuk ho empreza Vorakai Unipesoál Lda no Ministériu
Administrasaun Estatál, fasilita instalasaun Starlink iha sede suku 18 iha
Oe-Cusse, iha 16 Abríl 2026.
Maibé,
presiza distinji entre internet ne'ebé disponivel iha sede suku no kobertura
rede ne'ebé komunidade hotu bele asesu diretamente iha uma-kain, eskola, sentru
saúde no área públika sira.
Instalasaun Starlink iha sede suku bele hadi'a servisu administrasaun, maibé la signifika katak problema sinal telekomunikasaun móvel ba populasaun iha aldeia hotu rezolve ona.
Iha parte
seluk, Timor-Leste iha ona infraestrutura estratéjika ba koneksaun internet
internasionál. Iha 28 Jullu 2026, Governu lansa operasaun komersiál Timor-Leste
South Submarine Cable System (TLSSC), sistema kabu fibra ótika submarinu ne'ebé
liga Timor-Leste ho rede internasionál liuhusi Austrália.
Sistema
ne'e iha kapasidade totál 27 terabits por segundu (Tbps), no kapasidade 13,5
Tbps aloka ba Timor-Leste, tuir informasaun ne'ebé TATOLI publika.
Operasaun
ne'e involve Kabu Timor-Leste, E.P. (CTL), no koneksaun ho operadór
telekomunikasaun nasionál sira, hanesan Timor Telecom, Telkomcel no Telemor.
Infraestrutura
fibra ótika ne'e iha objetivu atu hadi'a velosidade, estabilidade no
fiabilidade koneksaun internet internasionál, no redús dependénsia ba sistema
satélite.
Maski
nune'e, infraestrutura koneksaun internasionál la rezolve automatikamente
problema distribuisaun internet iha área remota. Atu benefísiu fibra ótika to'o
ba utilizadór iha Oe-Cusse, presiza mós infraestrutura transmisaun, ligasaun
rede lokál, kapasidade operadór no investimentu ba kobertura iha área ne'ebé
seidauk hetan servisu adekuadu.
Tanbá ne'e, diskusaun kona-ba konstrusaun tore foun tenki haree hanesan parte ida husi sistema konektividade nasionál, la'ós solusaun izolada ba problema internet.
Dadus
Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC) kona-ba indikadór ICT 2025 hatudu katak
Timor-Leste iha fatin tore telekomunikasaun hamutuk 561, no kobertura rede 4G
to'o 80% populasaun tuir indikadór nasionál.
Maibé,
kobertura nasionál ne'e la signifika katak komunidade hotu iha asesu ho
kualidade hanesan. Iha área balu, sinal bele fraku, instável ka seidauk
disponivel.
Tanbá ne'e, kestaun importante ba Governu no operadór telekomunikasaun mak oinsá atu garante katak infraestrutura ne'ebé iha ona bele fó asesu ne'ebé justu ba komunidade iha área urbana no rurál.
Prezidente
Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu, fó garantia katak autoridade lokál
hamutuk ho Diresaun Rai no Propriedade sei halo identifikasaun ba rai ne'ebé
apropriadu atu instala tore telekomunikasaun iha Oe-Cusse.
Tuir nia
deklarasaun, fatin instalasaun presiza rai ho medida 10 metru x 10 metru.
Autoridade RAEOA sei kolabora atu fasilita prosesu identifikasaun rai no kordenasaun
ho komunidade, inklui buka solusaun bainhira projetu ne'e presiza uza rai
ne'ebé komunidade ka ema privadu utiliza.
Prezidente Autoridade RAEOA konsidera projetu ne'e importante tanbá iha área balu iha Oe-Cusse ne'ebé komunidade kontinua infrenta difikuldade asesu ba rede telekomunikasaun.
Problema
internet iha Oe-Cusse presiza solusaun ne'ebé liu husi hari'i tore. Presiza
planeamentu integradu entre Governu, ANC, operadór telekomunikasaun no
autoridade lokál, atu garante katak infraestrutura internasionál, rede
transmisão no distribuisaun lokál bele funsiona hamutuk.
Ba
komunidade iha Bene-Ufe, Bitila, Abani, Malelat, Bobokase, Taiboko no área
remota seluk, rezultadu projetu ne'e sei sukat la'ós husi númeru tore ne'ebé
hari'i, maibé husi mudansa real iha asesu internet no komunikasaun iha sira-nia
moris loroloron.
Jornalista: Abilio da Cruz Quefi
Editor: Abílio D'Santos

Komentar
Posting Komentar