Internet iha Oe-Cusse: Governu Sentral Prepara Tore Rua Hodi Hametin Konektividade

 

Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu. Foto: OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.


Oe-Cusse, 10 Novembru 2026 (OCNEWS) – Problema asesu internet no rede telekomunikasaun iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) kontinua sai preokupasaun ba komunidade, maski Governu Timor-Leste avansa ona ho infraestrutura dijitál no planu konektividade foun.

Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves Manetelu, afirma katak Ministériu Transporte no Komunikasaun (MTK) prepara hela prosesu atu asina kontratu konstrusaun tore telekomunikasaun rua iha Dili, ida atu liga ba Ilha Ataúro no ida seluk liga ba Oe-Cusse.

Deklarasaun ne'e hato'o ba jornalista sira hafoin remata inkontru ho autoridade RAEOA iha salaun Aeroportu Rota do Sândalo kinta-feira (5/ 11/ 2026).

Tuir Ministru Manetelu, projetu ne'e sei sai medida ba responde difikuldade asesu internet no komunikasaun ne'ebé komunidade sira infrenta, liuliu iha área remota sira. Projetu ne'e sei utiliza infraestrutura telekomunikasaun atu fasilita transmisaun sinal no hadi'a asesu ba informasaun.

Ministru ne'e mós temi katak, iha tempu hanesan, Kabu Timor-Leste, E.P. kontinua diskuti ho Indonézia kona-ba dezenvolvimentu infraestrutura telekomunikasaun. Maibé, ba nesesidade imediata, konstrusaun tore rua ne'e konsidera hanesan solusaun ne'ebé presiza realiza.

Problema konektividade iha Oe-Cusse la'ós situasaun foun. Iha 6 Outubru 2025, TATOLI relata katak uma-kain 334 iha Aldeia Manán, Suku Bene-Ufe, Sub-Rejiaun Nitibe, durante tempu naruk seidauk asesu rede telekomunikasaun.

Iha reportajen ne'e, Jestór Sub-Rejiaun Nitibe, Agustinho Afulit, esplika katak limitasaun rede difikulta komunikasaun entre komunidade no instituisaun sira, inklui bainhira família ida iha membru ne'ebé moras no presiza transporte ambulánsia.

Profesór Aigílio Toma'e, husi Eskola Bázika Filiál Bitila, mós relata katak falta internet halo nia difisil atu asesu referénsia iha Google hodi apoia prosesu aprendizajen estudante sira.

Reportajen ne'e hatudu katak problema telekomunikasaun iha Oe-Cusse la'ós de'it kona-ba asesu ba rede sosial ka komunikasaun pesoál, maibé mós afeta direitamente edukasaun, saúde no prestasaun servisu públiku.

OCNEWS mós antes ne'e relata problema ne'e liuhusi matéria ho títulu “Komunidade Bene-Ufe, La’o Dook Atu Asesu Ba Rede Telekomunikasaun”, ne'ebé hatudu katak difikuldade asesu rede iha komunidade área remota presiza atensaun no solusaun sustentavel.

Iha 5 Outubru 2026, TATOLI relata katak Suku Bobometo iha Sub-Rejiaun Oesilo simu ona internet Starlink iha sede suku, ne'ebé fasilita servisu administrasaun lokál, inklui atualizasaun dadus ba Sistema Integradu Informasaun Jestaun Suku no Aldeia (SIIGSA).

Xefe Suku Bobometo, José Labi Caet, agradese ba Governu tanbá internet ne'e ajuda aselera servisu administrasaun no fasilita sinkronizasaun dadus ho sistema nasionál.

Tuir informasaun ne'ebé TATOLI relata, MTK liuhusi Diresaun Nasionál Infraestrutura Komunikasaun (DNIK), hamutuk ho empreza Vorakai Unipesoál Lda no Ministériu Administrasaun Estatál, fasilita instalasaun Starlink iha sede suku 18 iha Oe-Cusse, iha 16 Abríl 2026.

Maibé, presiza distinji entre internet ne'ebé disponivel iha sede suku no kobertura rede ne'ebé komunidade hotu bele asesu diretamente iha uma-kain, eskola, sentru saúde no área públika sira.

Instalasaun Starlink iha sede suku bele hadi'a servisu administrasaun, maibé la signifika katak problema sinal telekomunikasaun móvel ba populasaun iha aldeia hotu rezolve ona.

Iha parte seluk, Timor-Leste iha ona infraestrutura estratéjika ba koneksaun internet internasionál. Iha 28 Jullu 2026, Governu lansa operasaun komersiál Timor-Leste South Submarine Cable System (TLSSC), sistema kabu fibra ótika submarinu ne'ebé liga Timor-Leste ho rede internasionál liuhusi Austrália.

Sistema ne'e iha kapasidade totál 27 terabits por segundu (Tbps), no kapasidade 13,5 Tbps aloka ba Timor-Leste, tuir informasaun ne'ebé TATOLI publika.

Operasaun ne'e involve Kabu Timor-Leste, E.P. (CTL), no koneksaun ho operadór telekomunikasaun nasionál sira, hanesan Timor Telecom, Telkomcel no Telemor.

Infraestrutura fibra ótika ne'e iha objetivu atu hadi'a velosidade, estabilidade no fiabilidade koneksaun internet internasionál, no redús dependénsia ba sistema satélite.

Maski nune'e, infraestrutura koneksaun internasionál la rezolve automatikamente problema distribuisaun internet iha área remota. Atu benefísiu fibra ótika to'o ba utilizadór iha Oe-Cusse, presiza mós infraestrutura transmisaun, ligasaun rede lokál, kapasidade operadór no investimentu ba kobertura iha área ne'ebé seidauk hetan servisu adekuadu.

Tanbá ne'e, diskusaun kona-ba konstrusaun tore foun tenki haree hanesan parte ida husi sistema konektividade nasionál, la'ós solusaun izolada ba problema internet.

Dadus Autoridade Nasionál Komunikasaun (ANC) kona-ba indikadór ICT 2025 hatudu katak Timor-Leste iha fatin tore telekomunikasaun hamutuk 561, no kobertura rede 4G to'o 80% populasaun tuir indikadór nasionál.

Maibé, kobertura nasionál ne'e la signifika katak komunidade hotu iha asesu ho kualidade hanesan. Iha área balu, sinal bele fraku, instável ka seidauk disponivel.

Tanbá ne'e, kestaun importante ba Governu no operadór telekomunikasaun mak oinsá atu garante katak infraestrutura ne'ebé iha ona bele fó asesu ne'ebé justu ba komunidade iha área urbana no rurál.

Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu, fó garantia katak autoridade lokál hamutuk ho Diresaun Rai no Propriedade sei halo identifikasaun ba rai ne'ebé apropriadu atu instala tore telekomunikasaun iha Oe-Cusse.

Tuir nia deklarasaun, fatin instalasaun presiza rai ho medida 10 metru x 10 metru. Autoridade RAEOA sei kolabora atu fasilita prosesu identifikasaun rai no kordenasaun ho komunidade, inklui buka solusaun bainhira projetu ne'e presiza uza rai ne'ebé komunidade ka ema privadu utiliza.

Prezidente Autoridade RAEOA konsidera projetu ne'e importante tanbá iha área balu iha Oe-Cusse ne'ebé komunidade kontinua infrenta difikuldade asesu ba rede telekomunikasaun.

Problema internet iha Oe-Cusse presiza solusaun ne'ebé liu husi hari'i tore. Presiza planeamentu integradu entre Governu, ANC, operadór telekomunikasaun no autoridade lokál, atu garante katak infraestrutura internasionál, rede transmisão no distribuisaun lokál bele funsiona hamutuk.

Ba komunidade iha Bene-Ufe, Bitila, Abani, Malelat, Bobokase, Taiboko no área remota seluk, rezultadu projetu ne'e sei sukat la'ós husi númeru tore ne'ebé hari'i, maibé husi mudansa real iha asesu internet no komunikasaun iha sira-nia moris loroloron.


Jornalista: Abilio da Cruz Quefi

Editor: Abílio D'Santos

 

Komentar

Postingan populer dari blog ini

𝗦𝗮𝗹𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗙𝘂𝗻𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗥𝗔𝗘𝗢𝗔 𝗔𝘁𝗿𝗮𝘇𝘂, 𝗚𝗼𝘃𝗲𝗿𝗻𝘂 𝗦𝗲𝗻𝘁𝗿𝗮𝗹 𝗙𝗼 𝗢𝗽𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗧𝗼𝗹𝘂

𝐑𝐞𝐤𝐫𝐮𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐋𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐞𝐢𝐚 𝐁𝐚 𝐍𝐞𝐬𝐞𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐅𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚𝐫𝐢𝐮 𝟏 𝐌𝐢𝐥𝐥 𝐑𝐞𝐬𝐢𝐧 𝐈𝐡𝐚 𝐀𝐦𝐞𝐚𝐬𝐚 𝐋𝐚𝐤𝐨𝐧 𝐒𝐞𝐫𝐛𝐢𝐬𝐮

Halerik Husi Merkadu Numbei: Ukun La Ho Domin, Produtu La Folin