Pilar Azul Ne’ebé ita Haluha Tiha iha Tasi Oe-Cusse: Vizaun Oseanográfika no Ekolójika
Husi: Alberto do Rosario Quefi Bere
Programa Estudu Siénsia Marítima, Universidade Jenderal Soedirman
INTRODUSAUN
Região Administrativa
Especial de Oe-cusse Ambeno nu’udar região ida ne’ebé iha zona rai-maran no mos
iha zona tasi. Maibé, dalabarak ita sempre ko’alia deit mak kestaun rai-maran
nian: konstrusaun boot to’o ikus la utiliza ho di’ak, seluk ne’ebé la konsege
finaliza, hakdasak desde 2015 to’o agora. Nunka iha planu konkretu kona-ba zona
tasi ne’ebé iha, afinal dados husi Barreto (2015) hatudu katak rejiaun ida ne’e
iha liña kosteira (garis pantai) kuaze kilómetru 62 husi total kilómetru 747
ne’ebé Timor Leste iha, no lokaliza iha parte sul husi Sentru Triángulu
Ahu-ruin Mundu nian. Bazeia ba dadus ne’ebé Barreto aprezenta, ita bele halo
estimasaun katak RAEOA iha zona tasi ho medida ±1376 km2 (liu zona
terestre dala rua).
RAEOA iha ona dadus
sientífiku balun kona-ba nia tasi, husi Barreto (2015), NOAA Pacific Islands Fisheries Science Center (2017) no Amado & Rodrigues (2021). Maske
mínimu, maibé tuir lolós iha netik ona baze esensial atu bele proteze ita nia
tasi liu husi planu konservasaun. Kona ba planu atu dezenvolve, ida ne’e
presiza duni dadus sientífiku foun ka revizaun hodi atualiza dadus. Tamba ne’e mak
ha’u hakerek artigu ida ne’e, hodi sai nudar motivasaun atu ita bele prepara
dadus sientífiku foun ka atualiza dadus kona ba ita nia tasi. Basá, la’os ita
nia tasi mak la iha poténsia, maibé tamba poténsia ne’e seidauk iha evidénsi
sientífiku foun.
KONTEÚDU
Atu ita bele komprende
kona ba pétensi iha tasi Oe-cusse kompletamente, ha’u hakarak dezenvolve
eskrita ida ne’e bazeia ba estrutura simples ne’ebé iha ligasaun de forma
causal ka iha influensia ba malu: Kondisaun Oseanográfika (temperatura, korente
ka arus, klareza bé nian ka kejernihan
air, nst.), ne’ebé mak
determina Kondisaun Ekolójika (ahu-ruin, duut tasi, ikan, lenuk, baleia, nst.).
Kondisaun rua ne’e mak sai nu’udar determinante prinsipal ba Poténsia Ekonomia
Azul (peska no turizmu). Signifika, oseanografia mak sai nu’udar sasukat
natural. Karik nia kondisaun la di’ak, automatikamente sei fo impaktu negativu
ba kondisaun ekolójika inklui poténsia ekonomia azul mos sei lakon.
a. Kondisaun Oseanográfika: razaun kona ba tansa mak tasi
refere fértil
Oe-cusse iha kondisaun
oseanográfika ne’ebé ideal ba ahu-ruin. Dadus husi Barreto (2015) regista valor
médiu kona ba parámetru oseanografia nian hanesan tuir mai ne’e: temperatura
27°C, salinidade 35,2 por mil (‰), potencial de hidrogênio (pH) 8,0, oxigénio
dissolvido (OD) 7,35 mg/l, clareza ka kejernihan 6,6 m, no turbidez ka kekeruhan iha deit 0,37 NTU. Valor husi parámetru hirak ne’e
hatudu katak, tasi refere fértil tebes ka iha kondisaun ne’ebé di’ak atu
ahu-ruin tropikal bele moris no buras. Iha fatór prinsipal rua ne’ebé mak sai
nudar kauza ba fertilidade ida ne’e:
Primeiru, Arus Lintas Indonesia ne’ebé baibain hanaran Arlindo. Geografikamente, Oecusse
nia pozisaun iha Estreitu ka Selat Ombai nia oin, nu’udar odamatan prinsipal ba
Arlindo ne’ebé sempre lori nutrisaun husi Oseanu Pasífiku ba Índiku. Husi
nutrisaun hirak ne’e hamosu plánkton ne’ebé sai nu’udar baze cadeia alimentar ka sirkulasaun ai-han ba ikan, animal tasi sira seluk,
inklui ahu-ruin. Tamba, ahu-ruin ne’e rasik nu’udar animal, la’os du’ut, ai ka
fatuk.
Segundu, iha linguajen oseanográfika
Indonesia nian hanaran Batimetri
Curam. Katak, tasi nia klean
ne’e la dook maibé besik hela tasi-ibun. Dadus husi NOAA WorldView-2 hatudu
katak tasi Oe-cusse la hanesan ho tasi iha fatin seluk. Besik hela tasi-ibun
hetan ona klean mais ou menus metru 6 to’o 10 (fatin ne’ebé ahu-ruin bele
moris), no ba tan oin uitoan bele to’o ona metru 100 resin (fatin ne’ebé baleia
bele halo migrasaun). Husi kondisaun rua ne’e hatudu katak tasi Oecusse iha
poténsia turístika importante rua: Diving (luku) no whale
watching (observa baleia).
b. Kondisaun Ekolójika:
saida mak akonstese iha kondisaun oseanográfika ne’ebé ideal?
Bainhira iha kondisaun
oseanográfika ne’ebé ideal, automatikamente kondisaun ekolójika mos di’ak no
garante ekonomia azul.
Dadus ekolójika kona-ba
tasi Oe-cusse ita hetan husi Barreto (2015) iha Universitas Brawijaya. Nia uza
téknika peskija manta tow ho line
intercept transect (LIT) ho distánsia metru 100 iha estasaun neen (6). Resultadu
husi nia peskija ne’e hatudu katak eziste ahu-ruin moris ne’ebé ho kuantidade
aas iha Mahata ho pursentu 70, no tun liu iha Naktuka-Citrana ho pursentu
24. Em geral, kondisaun ida ne’e
tama iha kategoria “Di’ak”, bazeia ba interpretasaun husi peskizador
australianu English et al. (1997).
Ekolojikamente benefisiu
husi ahu-ruin ne’e saida? James W. Nybakken, Biólogu mariñu koñesidu ida husi
Amérika haktuir katak, ahu-ruin nu’udar ekosistema ida ne’ebé iha produtividade
primária ne’ebé aas, no funsiona nu’udar spawning
ground (fatin atu tolun ka
halo reprodusaun) no nursery
ground (fatin hakiak/moris) ba
biota marinha ka buat moris oi-oin ne’ebé mak moris iha tasi. Timor-Leste iha
ekosistema ida ne’e, bazeia ba relatório husi NOAA (PIFSC, 2017) hatudu
evidénsia katak tasi iha parte norte, inklui Oe-cusse, suporta tebes
diversidade ne’ebé aas ba ikan ahu-ruin. Signifika, ekolojikamente kondisaun
ahu-ruin iha fatin refere di’ak.
c. Paradoksu:
Pilar Azul ne’ebé ita haluha tiha
Iha inísiu konteúdu, ita
hatene ona kondisaun rua ne’ebé mak sai nu’udar pontu determinante ba poténsia
ekonomia azul, ne’e mak kondisaun oseanográfika no ekolójika. Husi ponto de
vista oseanográfika, tasi Oe-cusse naturalmente nia valor turbidez ka kekeruhan iha deit
0,37 NTU. Ne’e kondisaun ne’ebé
ideal atu ahu-ruin bele moris no buras. Entaun, problema la’os iha tasi maibé
iha realidade umana no terestre. Ne’e mak ha’u hakerek iha títulu ho liafuan
ITA HALUHA TIHA, ka ho liafuan seluk karik bele dehan ITA LA FO
IMPORTÁNSIA. Problema ne’e nia sekuénsia lójika mak hanesan tuir mai ne’e:
eksplorasaun ne’ebé makas ba natureza iha rai-maran, kria posibilidade boot ba
erosaun iha tempu udan, hamosu sedimentu tun makas ba tasi liu husi mota, fo
impaktu ba tasi-ben (valor turbidez ka kekeruhan sa’e), hamenus penetrasaun naroman husi
loro-matan, nune’e zooxanthellae la konsege halo fotosinteze no sai kauza prinsipal
ba ahu-ruin bele mate. Tamba, biologikamente ahu-ruin simu alimentasaun kuaze
pursentu 90 husi zooxanthellae (Nybakken, 1988).
Impaktu ida ne’e seidauk
to’o rohan, maibe sei akotese Domino
Effect. Tamba, bainhira
ahu-ruin mate ka la di’ak ona, ne’e signifika biota mariña (seres vivos iha
tasi) husi espésie oioin besik to’o rihun mak lakon sira nia horik fatin.
Nune’e, sei akontese migrasaun massal ba biota mariña hodi buka fatin seluk
ne’ebé seguru. Entaun, impaktu ba potensia peska sei menus ba beibeik to’o
mohu.
Além de estraga
kondisaun ekolójika (ahu-ruin, Domino
Effect), prova sientífika
hatudu mos katak bele iha impaktu negativu ba parámetru oseanográfika sira
seluk, hanesan: temperatura, salinidade, potencial de hidrogênio (pH), oxigénio
dissolvido (OD), no klareza ka kejernihan. Nune’e, la garante ona kondisaun ideal ba
ekologia no potensia ekonomia azul mos tama ona iha risku. Ida ne’e foin mak
problema ida deit husi ponto de vista poluisaun fízika, ne’ebé ko’alia los deit
kona ba sedimentu. Seidauk konta tan problema seluk ne’ebé kategoria ba
poluisaun químika no biológika, hanesan sedimentu ne’ebe kontaminadu ho metais
pesados ka logam berat, plástiku, no lisu oioin ne’ebé mak tun ba tasi
iha tempu udan. Hirak ne’e perigozu liu, bele sai veneno ba biota hotu-hotu iha
tasi.
Iha parte seluk, polítika nasional
liu husi Blue Economy Policy
(2023) suporta tebes setór
peska no setór turizmu ne’ebé prefere atu aplika ho maneira jestaun lokal,
ezemplu: Tara Bandu. Tuir estimasaun husi UNDP, valor ekonomia husi setór peska
iha tasi Arafura-Timor bele alkansa dolar amerikanu millaun 742 kada tinan. Maibé,
lakuna boot ne’ebé ita iha mak ne’e. Husi planeamentu to’o prátika nunka iha
tratamentu ne’ebé balansu entre tasi ho rai-maran. Ita nia tasi iha poténsia,
maibe ita haluha tiha no la fo importánsia. Afinal iha posibilidade atu bele
suporta ekonomia ne’ebé sustentável.
KONKLUZAUN
Oe-cusse la presiza
setór turismu em massa, katak la presiza atu turista ho kuantidade boot tama
iha fatin no tempu ne’ebé hanesan. Amado ho Rodrigues (2021) liu husi sira nia
estudo ho títulu Sustainable Tourism
Planning: A Strategy for Oecusse-Ambeno, East Timor, sira sujere atu setór turizmu ne’ebé sustentável iha
RAEOA tenki bazeia nafatin ba ita nia ambiente fízika no umana ne’ebé original.
Sujestaun ida ne’e mos relevante iha tasi, katak tenki kuidadu hodi mantém
nafatin ita nia tasi nia ambiente fízika ne’ebé original.
Bazeia ba estrutura
ne’ebé ita ko’alia ona iha konteúdu (oseanografia, ekolojia no ekonomia azul),
bele konklui katak tasi Oe-cusse sei iha baze oseanográfika no ekolójika ne’ebé
ideal nu’udar pilar azul. Maibé, bele mos tama ona iha risku tamba dadus
sientífiku ne’ebé relata kondisaun hirak ne’e tuan ona (kuaze tinan sanulu
ona), no razaun seluk tamba durante ne’e ITA HALUHA TIHA. Sei iha posibilidade
atu di’ak, karik planu ba dezenvolvimentu no asaun ruma iha terestre sempre
tetu nia efeitu ba tasi, signifika ita la haluha ona hodi fo importánsia. Iha
mos posibilidade atu aat ba beibeik, karik ita haluha nafatin, nune’e ekonomia
azul sei hela nafatin iha mehi.
Karik RAEOA nia status Espesial ida ne’e ita
interpreta ba dezenvolvimentu terestre deit, entaun iha futuru Oe-cusse sei
dezenvolvidu iha terestre maibé ki’ak iha nia tasi rasik, no ki’ak ida ne’e sei
iha posibilidade atu bele provoka risku.
Refernsia:
Amado, M., & Rodrigues, E.
(2021). Sustainable Tourism Planning: A Strategy for OecusseAmbeno, East Timor.
Barreto, C. D. (2015). Kajian
Potensi Sumberdaya Terumbu Karang Untuk Pengembangan Daerah Konservasi
Perikanan Di Perairan Utara Timor Leste. Magister Thesis, Universitas
Brawijaya.
English, S., Wilkinson, C., &
Baker, V. (1997). Survey Manual for Tropical Marine Resources.
Australian Institute of Marine
Science. 2nd Edition.
Nybakken, J. W. (1988). Marine
Biology: An Ecological Approach. Harper & Row.
PIFSC. (2017). Interdisciplinary
baseline ecosystem assessment surveys to inform ecosystembased management
planning in Timor-Leste: Final Report. NOAA Pacific Islands Fisheries Science
Center, SP-17-02.

Komentar
Posting Komentar