Notifikasaun Kontra Uma Ilegál: Negósiu Rai Mamuk iha Holok-Hau Deklaradu Nulu Públiku!

 

Reuniaun extraordinária membru Autoridade RAEOA,aprova proposta deliberasaun foun ida ba regularizasaun rai domíniu públiku ne'ebé hala'o iha Salaun Konvensaun Palaban, ho partisipasaun husi diretór servisu rejionál 21 no sekretáriu rejionál tolu. Foto OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.

Oe-Cusse-Pante Macassar, 30 Outubru 2026 (OCNEWS) – Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) foti pozisaun rigorozu hasoru fenómenu okupasaun terrenu Estadu nian, liuhusi enkontru ne'ebé hala'o ho sekretáriu rejionál no diretór sira iha Tersa, 27 Outubru 2026. Iha enkontru ne'e, autoridade sira konsege aprova proposta deliberasaun foun ida ba regularizasaun rai domíniu públiku nian.

Aprovasaun ne'e akontese iha reuniaun extraordinária membru Autoridade RAEOA, ne'ebé hala'o iha Salaun Konvensaun Palaban, ho partisipasaun diretór servisu rejionál 21 no sekretáriu rejionál tolu.

Proposta neʼebé aprezenta husi Diretor Servisu Rejionál Terras e Propriedades, José Ase Neno Colo, ho objetivu atu foti medida imediata hasoru komunidade sira neʼebé aproveita rai mamuk sira hodi faʼan no harii uma lahó koñesimentu autoridade nian liuliu iha área Holok-Hau, Suku Lifau Sub-rejiaun Pante Makasar.

Liuhusi deliberasaun foun neʼe, aktu sosa no faʼan rai hotu neʼebé akontese iha área neʼebá deklaradu nulu no la tuir letra da lei nian bazeia mós ba kordenasaun neʼebé halo ona ho lia-naʼin ka (Naijuf) sira iha terrenu.

Jose Neno Ase hatoʼo kestaun neʼe iha Salaun Konvensaun 1 de Maiu Palaban, hodi afirma katak, tuir Lei Númeru 1/2003 no Lei Númeru 13/2017, la fó fatin ba ema atu okupa rai neʼebé la iha pose formál. Atu haforsa lei rua neʼe, autoridade iha estrutura no regulamentu propriu, hodi hamosu deliberasaun ida neʼebé fó kbiit ba nia diresaun atu fó notifikasaun lalais ba sidadaun hotu neʼebé aproveita lere-toos no harii hela uma iha rai estadu nian.

Kódigu Sivíl Timor-Leste nian defini katak, rai abandonadu ka rai mamuk neʼebé ema nunka halo buat ruma iha neʼebá, automatikamente konsideradu nuʼudar rai estadu. Iha semana kotuk, ekipa teknika ida husi Diresaun Terras e Propriedade ba halo ona identifikasaun preliminar ba okupante sira iha terrenu, no kordena ona ho Diresaun Agrikultura atu halo notifikasaun ba ema sira neʼebé lere ai-horis iha área konservasaun protejidu neʼe.

“Autoridade tenke konserva rai neʼe, tanba rai neʼe hori uluk kedas konsidera hanesan rai protejidu, no ida seluk tenke asegurasaun rai neʼe atu bele fo biban ba autoridade karik iha investimentu ruma ita bele investe iha neʼebá,ˮ José Ase Neno hateten.

Nia subliña katak, ida-neʼe laʼos aplika deʼit ba iha área Holok-Hau, maibé inklui mós toʼo área Kubersin, tanba tuir lei, distánsia metru 50 husi tasi-ibun tama ba domíniu públiku estadu nian.

Nia informa mós katak, iha tempu badak autoridade sei fo sai avizu katak komesa husi Sakato toʼo iha Citrana, ema se deʼit mak sosa rai no konstrui ona uma iha area tasi-ibun ho distánsia metru 50, maka fatin neʼe sei pertense ba domíniu públiku estadu nian. Enkuantu ema sira neʼebé mak halo uma antes lei neʼe aplika iha tinan 2017, lei sei konsidera liuhosi halo indemnizasaun, maibé sira neʼebé halo depois de lei neʼe entra em vigor, lei sei la konsidera no sei la iha indemnizasaun.

Diretor neʼe informa mós katak, semana oin karik iha enkontru autoridade sei propoin tan atu hasai deliberasaun ida atu regulariza kona-ba rai komesa husi edifisiu SAS nia kotuk iha Area Samoro nian ba toʼo iha Lifau nia tutun, tanba rai neʼe mós fazparte estadu nian, maibé komunidade sira faʼan hotu.

Jose Neno hatete, komesa 1 de Janeiru 2027, ema sira neʼebé hela iha uma no rai estadu tenke regulariza. Diresaun Rejional Terras Propriedade sei halo enkontru tama bairru sai bairru komesa husi Mahata too iha Postu-Sika, suku Lifau nian, atu informa no halo sensibilizasaun ba ema sira neʼebé hela iha rai estadu no uma estadu no sei fó prazu provizóriu husi Novembru too iha Dezembru 2026 atu mai regulariza.

 “Too iha 1 de janeiru 2027, ita hotu-hotu neʼebé hela iha uma estadu no rai estadu tenke regulariza, liuhusi kontratu arendimentu no bele liuhosi kontratu de superfisie, no ema sira neʼebé la ba regulariza, lei fó dalan atu halo konkursu públiku atu fó fali ba ema seluk,ˮ nia hatutan.

Hafoin aprezenta proposta neʼe, Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da Cruz Salu, fó apoiu tomak ba inisiativa legál neʼe hodi regulalariza sidadaun sira neʼebé okupa rai estadu.

“Haʼu hanoin ita aprova deliberasaun neʼe atu fó kompeténsia no autorizasaun ba Diresaun Rejional Terras Propriedade nuneʼe bele fó notifikasaun hodi regula okupasaun illegal ba rai abandonadu ka rai estadu, no autorizasaun neʼe bele permite toʼo kedas despeza administrativu,ˮ hateten Prezidente Autoridade hodi husu mós ba ekipa téknika katak levantamentu dadus tenke konkrétu.

Husi parte autoridade lokál, Xefe Suku Lifau, Delfino Sole, hatoʼo perspetiva kulturál hodi esklarese katak kestaun rai iha Holok-Hau fahe ba parte rua, neʼebé sorin pertense ba Naijuf no sorin seluk ba Tobe. Tanba liman-rohan kulturál neʼe, komunidade lokál sira kontinua halaʼo serimónia tradisionál tinan-tinan iha fatin refere.

Autoridade Lokál, Xefe Suku Lifau, Postu Administrativa Pante Macassar, Delfino Sole. Foto OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.

Delfino Sole mós rekoñese katak, iha tinan 2015, Autoridade RAEOA liuhusi Diresaun Servisu Terras no Propriedade prenxe ona baze legál liuhusi Programa Sistema Nasionál Kadastru hodi sukat no verifika parsela rai nian ba komunidade, nuneʼe mak sidadaun balun harii uma no lere toos tanba hetan apoiu dokumentasaun formál neʼebé ikusmai uza fali ba negósiu sosa-faʼan.

Delfino Sole foti pozisaun neutrál no husu atu autoridade fo prioridade ba diálogu hodi rezolve dezafiu ne'e.

“Se uluk autoridade mak atribui ona dokumentu formál ba komunidade, no agora deklara fali katak negósiu sosa-faʼan neʼe nulu tanba konsidera nuʼudar domíniu públiku estadu nian, entaun dalan neʼebé diʼak liu mak ita tuur hamutuk hodi halaʼo mediasaun atu buka solusaun neʼebé justu,ˮ nia tenik.

Autoridade lokál neʼe konfirma mós katak, toʼo agora, dadus okupasaun iha terrenu hatudu katak kuaze ema naʼin haat (4) mak lere toos no foin estabelese uma uniku ida (1) deʼit.


Jornalista: Abilio da Cruz Quefi

Editor: Abílio D’Santos

Komentar

Postingan populer dari blog ini

𝗦𝗮𝗹𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗙𝘂𝗻𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗥𝗔𝗘𝗢𝗔 𝗔𝘁𝗿𝗮𝘇𝘂, 𝗚𝗼𝘃𝗲𝗿𝗻𝘂 𝗦𝗲𝗻𝘁𝗿𝗮𝗹 𝗙𝗼 𝗢𝗽𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗧𝗼𝗹𝘂

𝐑𝐞𝐤𝐫𝐮𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐋𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐞𝐢𝐚 𝐁𝐚 𝐍𝐞𝐬𝐞𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐅𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚𝐫𝐢𝐮 𝟏 𝐌𝐢𝐥𝐥 𝐑𝐞𝐬𝐢𝐧 𝐈𝐡𝐚 𝐀𝐦𝐞𝐚𝐬𝐚 𝐋𝐚𝐤𝐨𝐧 𝐒𝐞𝐫𝐛𝐢𝐬𝐮

Halerik Husi Merkadu Numbei: Ukun La Ho Domin, Produtu La Folin