Notifikasaun Kontra Uma Ilegál: Negósiu Rai Mamuk iha Holok-Hau Deklaradu Nulu Públiku!
Reuniaun extraordinária membru Autoridade RAEOA,aprova proposta deliberasaun foun ida ba regularizasaun rai domíniu públiku ne'ebé hala'o iha Salaun Konvensaun Palaban, ho partisipasaun husi diretór servisu rejionál 21 no sekretáriu rejionál tolu. Foto OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.
Oe-Cusse-Pante
Macassar, 30 Outubru 2026 (OCNEWS) – Autoridade Rejiaun Administrativa
Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) foti pozisaun rigorozu hasoru fenómenu
okupasaun terrenu Estadu nian, liuhusi enkontru ne'ebé hala'o ho sekretáriu
rejionál no diretór sira iha Tersa, 27 Outubru 2026. Iha enkontru ne'e,
autoridade sira konsege aprova proposta deliberasaun foun ida ba regularizasaun
rai domíniu públiku nian.
Aprovasaun ne'e akontese iha reuniaun extraordinária membru Autoridade RAEOA, ne'ebé hala'o iha Salaun Konvensaun Palaban, ho partisipasaun diretór servisu rejionál 21 no sekretáriu rejionál tolu.
Proposta neʼebé aprezenta husi Diretor Servisu Rejionál Terras e
Propriedades, José Ase Neno Colo, ho objetivu atu foti medida imediata hasoru
komunidade sira neʼebé aproveita rai mamuk sira hodi faʼan no harii uma lahó
koñesimentu autoridade nian liuliu iha área Holok-Hau, Suku Lifau Sub-rejiaun
Pante Makasar.
Liuhusi deliberasaun foun neʼe, aktu sosa no faʼan rai hotu neʼebé
akontese iha área neʼebá deklaradu nulu no la tuir letra da lei nian bazeia mós ba kordenasaun neʼebé halo ona
ho lia-naʼin ka (Naijuf) sira iha
terrenu.
Jose Neno Ase hatoʼo kestaun neʼe
iha Salaun Konvensaun 1 de Maiu Palaban, hodi afirma katak, tuir Lei Númeru
1/2003 no Lei Númeru 13/2017, la fó fatin ba ema atu okupa rai neʼebé la iha
pose formál. Atu haforsa lei rua neʼe, autoridade iha estrutura no regulamentu propriu,
hodi hamosu deliberasaun ida neʼebé fó kbiit ba nia diresaun atu fó
notifikasaun lalais ba sidadaun hotu neʼebé aproveita lere-toos no harii hela
uma iha rai estadu nian.
Kódigu Sivíl Timor-Leste nian defini katak, rai abandonadu ka rai mamuk neʼebé
ema nunka halo buat ruma iha neʼebá, automatikamente konsideradu nuʼudar rai
estadu. Iha semana kotuk, ekipa teknika ida husi Diresaun Terras e Propriedade ba
halo ona identifikasaun preliminar ba okupante sira iha terrenu, no kordena ona
ho Diresaun Agrikultura atu halo notifikasaun ba ema sira neʼebé lere ai-horis iha
área konservasaun protejidu neʼe.
“Autoridade tenke konserva rai neʼe, tanba
rai neʼe hori uluk kedas konsidera hanesan rai protejidu, no ida seluk tenke asegurasaun
rai neʼe atu bele fo biban ba autoridade karik iha investimentu ruma ita bele investe
iha neʼebá,ˮ José Ase Neno hateten.
Nia subliña katak, ida-neʼe laʼos aplika deʼit ba iha área Holok-Hau,
maibé inklui mós toʼo área Kubersin, tanba tuir lei, distánsia metru 50 husi
tasi-ibun tama ba domíniu públiku estadu nian.
Nia informa mós katak, iha tempu badak autoridade sei fo sai avizu katak
komesa husi Sakato toʼo iha Citrana, ema se deʼit mak sosa rai no konstrui ona
uma iha area tasi-ibun ho distánsia metru 50, maka fatin neʼe sei pertense ba
domíniu públiku estadu nian. Enkuantu ema sira neʼebé mak halo uma antes lei
neʼe aplika iha tinan 2017, lei sei konsidera liuhosi halo indemnizasaun, maibé
sira neʼebé halo depois de lei neʼe entra em vigor, lei sei la konsidera no sei
la iha indemnizasaun.
Diretor neʼe informa mós katak,
semana oin karik iha enkontru autoridade sei propoin tan atu hasai deliberasaun
ida atu regulariza kona-ba rai komesa husi edifisiu SAS nia kotuk iha Area
Samoro nian ba toʼo iha Lifau nia tutun, tanba rai neʼe mós fazparte estadu
nian, maibé komunidade sira faʼan hotu.
Jose Neno hatete, komesa 1 de Janeiru 2027, ema sira
neʼebé hela iha uma no rai estadu tenke regulariza. Diresaun Rejional Terras
Propriedade sei halo enkontru tama bairru sai bairru komesa husi Mahata too iha
Postu-Sika, suku Lifau nian, atu informa no halo sensibilizasaun ba ema sira
neʼebé hela iha rai estadu no uma estadu no sei fó prazu provizóriu husi
Novembru too iha Dezembru 2026 atu mai regulariza.
“Too iha 1 de janeiru 2027, ita hotu-hotu
neʼebé hela iha uma estadu no rai estadu tenke regulariza, liuhusi kontratu
arendimentu no bele liuhosi kontratu de superfisie, no ema sira neʼebé la ba
regulariza, lei fó dalan atu halo konkursu públiku atu fó fali ba ema seluk,ˮ nia
hatutan.
Hafoin aprezenta proposta neʼe, Prezidente Autoridade RAEOA, Regio da
Cruz Salu, fó apoiu tomak ba inisiativa legál neʼe hodi regulalariza sidadaun
sira neʼebé okupa rai estadu.
“Haʼu hanoin ita aprova deliberasaun neʼe atu fó kompeténsia no autorizasaun
ba Diresaun Rejional Terras Propriedade nuneʼe bele fó notifikasaun hodi regula
okupasaun illegal ba rai abandonadu ka rai estadu, no autorizasaun neʼe bele
permite toʼo kedas despeza administrativu,ˮ hateten Prezidente Autoridade hodi
husu mós ba ekipa téknika katak levantamentu dadus tenke konkrétu.
Husi parte
autoridade lokál, Xefe Suku Lifau, Delfino Sole, hatoʼo perspetiva kulturál
hodi esklarese katak kestaun rai iha Holok-Hau fahe ba parte rua, neʼebé sorin
pertense ba Naijuf no sorin seluk ba Tobe. Tanba liman-rohan kulturál neʼe,
komunidade lokál sira kontinua halaʼo serimónia tradisionál tinan-tinan iha
fatin refere.
Autoridade Lokál, Xefe Suku Lifau, Postu Administrativa Pante Macassar, Delfino Sole. Foto OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi.
Delfino Sole
mós rekoñese katak, iha tinan 2015, Autoridade RAEOA liuhusi Diresaun Servisu
Terras no Propriedade prenxe ona baze legál liuhusi Programa Sistema Nasionál
Kadastru hodi sukat no verifika parsela rai nian ba komunidade, nuneʼe mak
sidadaun balun harii uma no lere toos tanba hetan apoiu dokumentasaun formál
neʼebé ikusmai uza fali ba negósiu sosa-faʼan.
Delfino Sole
foti pozisaun neutrál no husu atu autoridade fo prioridade ba diálogu hodi
rezolve dezafiu ne'e.
“Se uluk
autoridade mak atribui ona dokumentu formál ba komunidade, no agora deklara
fali katak negósiu sosa-faʼan neʼe nulu tanba konsidera nuʼudar domíniu públiku
estadu nian, entaun dalan neʼebé diʼak liu mak ita tuur hamutuk hodi halaʼo
mediasaun atu buka solusaun neʼebé justu,ˮ nia tenik.
Autoridade
lokál neʼe konfirma mós katak, toʼo agora, dadus okupasaun iha terrenu hatudu
katak kuaze ema naʼin haat (4) mak lere toos no foin estabelese uma uniku ida
(1) deʼit.
Jornalista:
Abilio da Cruz Quefi
Editor: Abílio D’Santos


Komentar
Posting Komentar