PDHJ indentifika Indikasaun Uza Kareta Estadu ba Intrese Privadu iha RAEOA-OCNEWS

Dokumentu Rezultadu Fiskalizasaun Delegasaun Teritorál iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA). Foto OCNEWS/ Abilio D. C. Quefi

Oe-Cusse-Pante Macassar, 29 Outubru 2026 (OCNEWS) – Provedor dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ), liuhusi nia Delegasaun Teritorál iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), identifika indikasaun kona-ba utilizasaun kareta estadu ba interese privadu husi kargu dirijente, xefia no funsionáriu públiku balun, inklui uza kareta iha tempu la’ós oras servisu no rai kareta iha rezidénsia privadu.

Fiskalizasaun ne’e hala’o durante loron lima, husi 21 to’o 25 Outubru 2026, iha edifísiu diresaun rejionál sira iha RAEOA. PDHJ afirma katak rezultadu fiskalizasaun sei aprezenta ba instituisaun kompetente sira atu avalia responsabilidade administrativa, disiplinár ka kriminál, bainhira elementu legál no evidénsia suporta medida sira ne’e.

Diretór Delegasaun Teritorál PDHJ iha RAEOA, Bartolomeu Gonçalves, aprezenta rezultadu fiskalizasaun ne’e iha konferénsia imprensa, Segunda-Feira, 26 Outubru 2026.

Diretór Delegasaun Teritorál PDHJ iha RAEOA, Bartolomeu Gonçalves ho nia ekipa fiskalizasaun sira iha edifisiu PDHJ RAEOA. Foto OCNEWS/ Abilio da Cruz Quefi

Tuir dokumentu rezultadu fiskalizasaun PDHJ nian, atividade ne’e la limita de’it ba haree kareta estadu ne’ebé tama no sai iha edifísiu servisu, maibé mós atu avalia utilizasaun kareta sira ne’e tuir objetivu públiku no regulamentu ne’ebé vigora ka lae.

PDHJ hala’o observasaun iha oras 07:00 dadeer no entre oras 18:00 to’o 19:00 kalan, liuhusi observasaun direta iha kampu, monitorizasaun semi-investigativa no entrevista ho fonte sira ne’ebé konsidera kredível.

Iha rezultadu ne’e, PDHJ relata katak haree indikasaun utilizasaun kareta estadu iha tempu la’ós oras servisu, inklui kareta ne’ebé estasiona iha rezidénsia privadu. Instituisaun ne’e mós refere katak iha Abril 2026, hala’o ona observasaun kona-ba kareta estadu ne’ebé estasiona iha rezidénsia kargu dirijente sira.

PDHJ subliña katak kareta estadu mak patrimóniu públiku ne’ebé tenke uza atu suporta servisu públiku. Tanbá ne’e, utilizasaun ba interese privadu bele hamosu responsabilidade administrativa ka responsabilidade legál seluk.

PDHJ mós refere ba Decreto-Lei n.º 21/2021, 10 Novembru, ne’ebé kria subsídiu transporte ba titular kargu, funsionáriu no ajente administrasaun públika.

Subsídiu ne’e iha objetivu atu kompensa kustu transporte regular entre rezidénsia no fatin servisu, hanesan alternativa ba atribuisaun kareta estadu ba utilizasaun pesoál. Mekanizmu ne’e mós iha objetivu atu hamenus kustu manutensaun no kombustível ba Estadu.

Montante subsídiu varia tuir kategoria ka pozisaun, ho valor ne’ebé dokumentu fiskalizasaun refere husi US$25 to’o US$150 kada fulan. Tanbá montante depende ba pozisaun no regra aplikável.

Dokumentu PDHJ nian mós identifika benefisiáriu na’in ualu iha kontestu regra kona-ba subsídiu transporte no utilizasaun kareta estadu ba interese pesoál

Tuir PDHJ, simu subsídiu transporte la signifika katak funsionáriu bele uza kareta estadu ba interese privadu sem limite.

Dokumentu ne’e mós refere katak, tuir regra aplikável, pagamentu subsídiu bele suspende bainhira benefisiáriu hetan kareta estadu ba utilizasaun pesoál durante períodu ne’ebá. Se iha indikasaun simu benefísiu ne’ebé la tuir regra, instituisaun kompetente tenke avalia medida apropriada tuir lei.

Lei relevante bele asesu iha Jornal da República: Decreto-Lei n.º 21/2021, 10 Novembru.

PDHJ refere mós ba Decreto-Lei n.º 80/2022, 9 Novembru, ne’ebé aprova Regulamentu Veíkulu Estadu no halo alterasaun dahuluk ba Decreto-Lei n.º 21/2021.

Dokumentu PDHJ nian mós refere ba Decreto-Lei n.º 8/2003, 18 Juñu, kona-ba atribuisaun no utilizasaun kareta estadu. Tuir dispozisaun sira ne’ebé dokumentu ne’e temi, kareta estadu tenke uza ba finalidade profisionál. Depois oras servisu, kareta tenke hela iha fatin estasionamentu servisu, bainhira iha exesaun ne’ebé lei permite, hanesan nesesidade profisionál ka seguransa ne’ebé justifikadu no kumpre kondisaun autorizasaun.

Regulamentu sira bele asesu liuhusi fonte ofisiál sira:

Iha área responsabilidade funsionáriu públiku, PDHJ refere ba Lei n.º 8/2004, Estatutu Funsaun Públika, no alterasaun sira, inklui Lei n.º 5/2009.

Estatutu ne’e prevee obrigasaun atu uza patrimóniu no rekursu administrasaun públika ho responsabilidade no tuir finalidade servisu. Dispozisaun sira ne’ebé PDHJ refere inklui Artigu 42, kona-ba obrigasaun no proibisaun ba funsionáriu públiku, no Artigu 87, kona-ba uza ka husik ema seluk uza patrimóniu administrasaun públika ba finalidade ne’ebé la’ós finalidade ne’ebé destina ba nia.

Bainhira iha indikasaun katak funsionáriu públiku uza rekursu estadu la tuir regra, kazu bele submete ba prosesu disiplinár. Tipu sansaun depende ba natureza no gravidade infrasaun, evidénsia no prosedimentu legál ne’ebé iha no ida ne'e tenke kumpre.

PDHJ mós refere ba posibilidade atu enkamiña kazu relevante ba Komisaun Funsaun Públika (KFP), atu instituisaun ne’e avalia se iha responsabilidade disiplinár tuir kompeténsia.

Estatutu no alterasaun relevante bele asesu iha Jornal da República:

Iha parte responsabilidade kriminál, PDHJ refere ba Decreto-Lei n.º 19/2009, 8 Abríl, ne’ebé aprova Kódigu Penál Timor-Leste, liuliu Artigu 295 kona-ba peculatu no Artigu 296 kona-ba peculatu de uso.

Peculatu iha relasaun ho apropriassaun ilegál ba osan ka bens ne’ebé pertense ba Estadu ka ema seluk, ne’ebé ema ida hetan asesu ba nia tanbá kargu ka funsaun. Enkuantu peculatu de uso iha relasaun ho uza ka husik ema seluk uza bens estadu, hanesan kareta, ba finalidade ne’ebé diferente husi finalidade ne’ebé destina ba nia, bainhira elementu krime nian kumpre.

PDHJ hateten katak kazu sira ne’ebé iha indikasaun relevante sei enkamiña ba Ministériu Públiku atu avalia tuir lei.

Tanbá ne’e, enkamiñamentu kazu ba Ministériu Públiku signifika husu instituisaun kompetente atu halo avaliasaun no prosesamentu tuir lei ne’ebé iha.

Kódigu Penál bele asesu iha fonte ofisiál: Decreto-Lei n.º 19/2009, Kódigu Penál.

Hatan ba kestaun neʼe, Diretór Edukasaun Rejional Oe-Cusse, Vincencio Cono, admite katak asaun PDHJ nian neʼe diʼak hodi hase dirijente sira atu laʼo tuir regra, maibé tuir nia, kestaun neʼe dalaruma la apar ho situasaun reál servisu nian.

“Saida mak PDHJ halo neʼe diʼak hodi hase ami atu laʼo tuir regra, maibé kestaun neʼe dalaruma la apar ho situasaun reál servisu nian. Iha diresaun edukasaun, ho loron Sábadu mós ami tun ba eskola sira neʼebé distánsia dook hodi akompaña implementasaun kurríkulu hosi profesór sira, nuneʼe dalaruma fila tarde liu oras tuku 17:00 loraik. Diʼak liu fó deliberasaun ida mai ami hodi labele rai deʼit kareta iha uma maibé bele uza iha oras fora husi servisu ho justifikasaun loloos katak halaʼo servisu Estadu nian,ˮ sujere Vincencio Cono.

Iha sorin seluk, Diretór Patrimóniu Lojístiku, Amancio Punef, foti pozisaun metin hodi hamriik ba Dekretu-Lei n.º 80/2022 no mós Sirkular tinan 2022 hosi eis-sekretária rejional finansas. Nia deklara ho klaru katak razaun hirak neʼe la justifika violasaun ba regra patrimóniu estadu nian.

“Kareta hotu neʼebé atribui ba sekretáriu rejional, diretór, no xefe departamentu sira neʼe nuʼudar kareta operasionál, laʼos kareta funsionál. Iha RAEOA, kareta funsionál neʼebé garante hosi lei atu lori ba mai uma mak Prezidente Autoridade nian deʼit, nuneʼe dirijente sira seluk tenke uza transporte privadu hosi uma ba servisu, no loraik kareta estadu hotu tenke estasiona iha edifísiu,ˮ Amancio Punef subliña.

Diretór Transporte, Domingos de Almeida, mós hatutan no fó hanoin katak maske viatura estadu sira nian iha funsaun sosiál ba servisu, maibé tenke uza ho responsabilidade.

“Maske kareta iha funsaun sosiál ba nesesidade serbisu tomak, maibé importante tebes mak labele uza fali patrimóniu neʼe hodi ba pasiar iha oras fora husi servisu,ˮ tenik Domingos de Almeida.

Iha rezultadu fiskalizasaun, PDHJ rekomenda atu Prezidente Autoridade RAEOA fó orientasaun klaru kona-ba utilizasaun kareta estadu, inklui regra kona-ba autorizasaun, utilizasaun iha tempu la’ós oras servisu no responsabilidade utilizadór sira.

PDHJ mós rekomenda atu instituisaun ne’ebé responsavel ba patrimóniu estadu hametin rejistu no kontrolu ba kareta, inklui monitorizasaun kombustível no dokumentasaun kona-ba utilizasaun kareta sira.

Iha parte fiskalizasaun iha estrada, PDHJ propoin koordenasaun ho Komandu Jerál PNTL iha RAEOA atu hala’o kontrolu ba kareta estadu ne’ebé sirkula iha tempu la’ós oras servisu, hodi verifika utilizasaun ne’e iha finalidade ofisiál no autorizasaun ne’ebé presiza.

Dokumentu fiskalizasaun ne’e mós refere ba Circular n.º 01/VIII/GM-MF/2022, data 12 Janeiru 2022, kona-ba utilizasaun no kontrolu kareta estadu.

PDHJ informa katak rezultadu fiskalizasaun sei submete ba entidade kompetente sira, inklui Ministériu Públiku, Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) no instituisaun relevante seluk, atu avalia se iha violasaun administrativa, disiplinár ka kriminál.

Medida ne’ebé bele foti sei depende ba rezultadu avaliasaun, evidénsia ne’ebé disponivel no dispozisaun legál ne’ebé aplika ba kazu ida-idak.

PDHJ nia fiskalizasaun iha objetivu atu hametin responsabilidade no transparénsia iha jestaun patrimóniu públiku, no asegura katak bens estadu uza ba finalidade ne’ebé destina ba nia.

 

Jornalista: Abilio D. C. Quefi

Editor: Abílio D’Santos

 

Komentar

Postingan populer dari blog ini

𝗦𝗮𝗹𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗙𝘂𝗻𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗥𝗔𝗘𝗢𝗔 𝗔𝘁𝗿𝗮𝘇𝘂, 𝗚𝗼𝘃𝗲𝗿𝗻𝘂 𝗦𝗲𝗻𝘁𝗿𝗮𝗹 𝗙𝗼 𝗢𝗽𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗧𝗼𝗹𝘂

𝐑𝐞𝐤𝐫𝐮𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐋𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐞𝐢𝐚 𝐁𝐚 𝐍𝐞𝐬𝐞𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐅𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚𝐫𝐢𝐮 𝟏 𝐌𝐢𝐥𝐥 𝐑𝐞𝐬𝐢𝐧 𝐈𝐡𝐚 𝐀𝐦𝐞𝐚𝐬𝐚 𝐋𝐚𝐤𝐨𝐧 𝐒𝐞𝐫𝐛𝐢𝐬𝐮

Halerik Husi Merkadu Numbei: Ukun La Ho Domin, Produtu La Folin