PDHJ indentifika Indikasaun Uza Kareta Estadu ba Intrese Privadu iha RAEOA-OCNEWS
Oe-Cusse-Pante
Macassar, 29 Outubru 2026 (OCNEWS) – Provedor dos Direitos Humanos e
Justiça (PDHJ), liuhusi nia Delegasaun Teritorál iha Rejiaun Administrativa
Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), identifika indikasaun kona-ba utilizasaun
kareta estadu ba interese privadu husi kargu dirijente, xefia no funsionáriu
públiku balun, inklui uza kareta iha tempu la’ós oras servisu no rai kareta iha
rezidénsia privadu.
Fiskalizasaun
ne’e hala’o durante loron lima, husi 21 to’o 25 Outubru 2026, iha edifísiu diresaun
rejionál sira iha RAEOA. PDHJ afirma katak rezultadu fiskalizasaun sei
aprezenta ba instituisaun kompetente sira atu avalia responsabilidade
administrativa, disiplinár ka kriminál, bainhira elementu legál no evidénsia
suporta medida sira ne’e.
Diretór
Delegasaun Teritorál PDHJ iha RAEOA, Bartolomeu Gonçalves, aprezenta rezultadu
fiskalizasaun ne’e iha konferénsia imprensa, Segunda-Feira, 26 Outubru 2026.
Tuir
dokumentu rezultadu fiskalizasaun PDHJ nian, atividade ne’e la limita de’it ba
haree kareta estadu ne’ebé tama no sai iha edifísiu servisu, maibé mós atu
avalia utilizasaun kareta sira ne’e tuir objetivu públiku no regulamentu ne’ebé
vigora ka lae.
PDHJ hala’o
observasaun iha oras 07:00 dadeer no entre oras 18:00 to’o 19:00 kalan, liuhusi
observasaun direta iha kampu, monitorizasaun semi-investigativa no entrevista
ho fonte sira ne’ebé konsidera kredível.
Iha
rezultadu ne’e, PDHJ relata katak haree indikasaun utilizasaun kareta estadu
iha tempu la’ós oras servisu, inklui kareta ne’ebé estasiona iha rezidénsia
privadu. Instituisaun ne’e mós refere katak iha Abril 2026, hala’o ona
observasaun kona-ba kareta estadu ne’ebé estasiona iha rezidénsia kargu
dirijente sira.
PDHJ
subliña katak kareta estadu mak patrimóniu públiku ne’ebé tenke uza atu suporta
servisu públiku. Tanbá ne’e, utilizasaun ba interese privadu bele hamosu
responsabilidade administrativa ka responsabilidade legál seluk.
PDHJ mós
refere ba Decreto-Lei n.º 21/2021, 10 Novembru, ne’ebé kria subsídiu
transporte ba titular kargu, funsionáriu no ajente administrasaun públika.
Subsídiu
ne’e iha objetivu atu kompensa kustu transporte regular entre rezidénsia no
fatin servisu, hanesan alternativa ba atribuisaun kareta estadu ba utilizasaun
pesoál. Mekanizmu ne’e mós iha objetivu atu hamenus kustu manutensaun no
kombustível ba Estadu.
Montante
subsídiu varia tuir kategoria ka pozisaun, ho valor ne’ebé dokumentu
fiskalizasaun refere husi US$25 to’o US$150 kada fulan. Tanbá montante depende
ba pozisaun no regra aplikável.
Dokumentu
PDHJ nian mós identifika benefisiáriu na’in ualu iha kontestu regra kona-ba
subsídiu transporte no utilizasaun kareta estadu ba interese pesoál
Tuir PDHJ,
simu subsídiu transporte la signifika katak funsionáriu bele uza kareta estadu
ba interese privadu sem limite.
Dokumentu
ne’e mós refere katak, tuir regra aplikável, pagamentu subsídiu bele suspende
bainhira benefisiáriu hetan kareta estadu ba utilizasaun pesoál durante períodu
ne’ebá. Se iha indikasaun simu benefísiu ne’ebé la tuir regra, instituisaun
kompetente tenke avalia medida apropriada tuir lei.
Lei
relevante bele asesu iha Jornal da República: Decreto-Lei
n.º 21/2021, 10 Novembru.
PDHJ refere
mós ba Decreto-Lei n.º 80/2022, 9 Novembru, ne’ebé aprova Regulamentu
Veíkulu Estadu no halo alterasaun dahuluk ba Decreto-Lei n.º 21/2021.
Dokumentu
PDHJ nian mós refere ba Decreto-Lei n.º 8/2003, 18 Juñu, kona-ba
atribuisaun no utilizasaun kareta estadu. Tuir dispozisaun sira ne’ebé
dokumentu ne’e temi, kareta estadu tenke uza ba finalidade profisionál. Depois
oras servisu, kareta tenke hela iha fatin estasionamentu servisu, bainhira iha exesaun ne’ebé lei permite, hanesan nesesidade profisionál ka
seguransa ne’ebé justifikadu no kumpre kondisaun autorizasaun.
Regulamentu
sira bele asesu liuhusi fonte ofisiál sira:
Iha área
responsabilidade funsionáriu públiku, PDHJ refere ba Lei n.º 8/2004,
Estatutu Funsaun Públika, no alterasaun sira, inklui Lei n.º 5/2009.
Estatutu
ne’e prevee obrigasaun atu uza patrimóniu no rekursu administrasaun públika ho
responsabilidade no tuir finalidade servisu. Dispozisaun sira ne’ebé PDHJ
refere inklui Artigu 42, kona-ba obrigasaun no proibisaun ba funsionáriu
públiku, no Artigu 87, kona-ba uza ka husik ema seluk uza patrimóniu
administrasaun públika ba finalidade ne’ebé la’ós finalidade ne’ebé destina ba
nia.
Bainhira
iha indikasaun katak funsionáriu públiku uza rekursu estadu la tuir regra, kazu
bele submete ba prosesu disiplinár. Tipu sansaun depende ba natureza no
gravidade infrasaun, evidénsia no prosedimentu legál ne’ebé iha no ida ne'e tenke kumpre.
PDHJ mós
refere ba posibilidade atu enkamiña kazu relevante ba Komisaun Funsaun Públika
(KFP), atu instituisaun ne’e avalia se iha responsabilidade disiplinár tuir
kompeténsia.
Estatutu no
alterasaun relevante bele asesu iha Jornal da República:
Iha parte
responsabilidade kriminál, PDHJ refere ba Decreto-Lei n.º 19/2009, 8 Abríl,
ne’ebé aprova Kódigu Penál Timor-Leste, liuliu Artigu 295 kona-ba peculatu
no Artigu 296 kona-ba peculatu de uso.
Peculatu
iha relasaun ho apropriassaun ilegál ba osan ka bens ne’ebé pertense ba Estadu
ka ema seluk, ne’ebé ema ida hetan asesu ba nia tanbá kargu ka funsaun.
Enkuantu peculatu de uso iha relasaun ho uza ka husik ema seluk uza bens
estadu, hanesan kareta, ba finalidade ne’ebé diferente husi finalidade ne’ebé
destina ba nia, bainhira elementu krime nian kumpre.
PDHJ
hateten katak kazu sira ne’ebé iha indikasaun relevante sei enkamiña ba
Ministériu Públiku atu avalia tuir lei.
Tanbá ne’e,
enkamiñamentu kazu ba Ministériu Públiku signifika husu instituisaun kompetente
atu halo avaliasaun no prosesamentu tuir lei
Kódigu
Penál bele asesu iha fonte ofisiál: Decreto-Lei
n.º 19/2009, Kódigu Penál.
Hatan ba kestaun neʼe, Diretór Edukasaun Rejional Oe-Cusse, Vincencio
Cono, admite katak asaun PDHJ nian neʼe diʼak hodi hase dirijente sira atu laʼo
tuir regra, maibé tuir nia, kestaun neʼe dalaruma la apar ho situasaun reál
servisu nian.
“Saida mak PDHJ halo neʼe diʼak hodi hase ami atu laʼo tuir regra, maibé kestaun neʼe dalaruma la apar ho situasaun reál servisu
nian. Iha diresaun edukasaun, ho loron Sábadu mós ami tun ba eskola sira neʼebé
distánsia dook hodi akompaña
implementasaun kurríkulu hosi profesór sira, nuneʼe dalaruma fila tarde liu
oras tuku 17:00 loraik. Diʼak liu
fó deliberasaun ida mai ami hodi labele rai deʼit kareta iha uma maibé bele uza
iha oras fora husi servisu ho justifikasaun loloos katak halaʼo servisu Estadu
nian,ˮ sujere Vincencio Cono.
Iha sorin seluk, Diretór Patrimóniu Lojístiku, Amancio Punef, foti
pozisaun metin hodi hamriik ba Dekretu-Lei n.º 80/2022 no mós Sirkular tinan
2022 hosi eis-sekretária rejional finansas. Nia deklara ho klaru katak razaun
hirak neʼe la justifika violasaun ba regra patrimóniu estadu nian.
“Kareta hotu neʼebé atribui ba sekretáriu rejional, diretór, no xefe departamentu sira neʼe
nuʼudar kareta operasionál, laʼos
kareta funsionál. Iha RAEOA, kareta funsionál neʼebé garante hosi lei atu lori ba mai uma mak
Prezidente Autoridade nian deʼit, nuneʼe dirijente sira seluk tenke uza
transporte privadu hosi uma ba servisu, no loraik kareta estadu hotu tenke
estasiona iha edifísiu,ˮ Amancio Punef subliña.
Diretór Transporte, Domingos de Almeida, mós hatutan no fó hanoin katak
maske viatura estadu sira nian iha funsaun sosiál ba servisu, maibé tenke uza
ho responsabilidade.
“Maske kareta iha funsaun sosiál ba
nesesidade serbisu tomak, maibé importante tebes mak labele uza fali patrimóniu
neʼe hodi ba pasiar iha oras fora husi servisu,ˮ tenik Domingos de Almeida.
Iha
rezultadu fiskalizasaun, PDHJ rekomenda atu Prezidente Autoridade RAEOA fó
orientasaun klaru kona-ba utilizasaun kareta estadu, inklui regra kona-ba
autorizasaun, utilizasaun iha tempu la’ós oras servisu no responsabilidade
utilizadór sira.
PDHJ mós
rekomenda atu instituisaun ne’ebé responsavel ba patrimóniu estadu hametin
rejistu no kontrolu ba kareta, inklui monitorizasaun kombustível no
dokumentasaun kona-ba utilizasaun kareta sira.
Iha parte
fiskalizasaun iha estrada, PDHJ propoin koordenasaun ho Komandu Jerál PNTL iha
RAEOA atu hala’o kontrolu ba kareta estadu ne’ebé sirkula iha tempu la’ós oras
servisu, hodi verifika utilizasaun ne’e iha finalidade ofisiál no autorizasaun
ne’ebé presiza.
Dokumentu
fiskalizasaun ne’e mós refere ba Circular n.º 01/VIII/GM-MF/2022, data 12
Janeiru 2022, kona-ba utilizasaun no kontrolu kareta estadu.
PDHJ
informa katak rezultadu fiskalizasaun sei submete ba entidade kompetente sira,
inklui Ministériu Públiku, Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) no instituisaun
relevante seluk, atu avalia se iha violasaun administrativa, disiplinár ka
kriminál.
Medida
ne’ebé bele foti sei depende ba rezultadu avaliasaun, evidénsia ne’ebé
disponivel no dispozisaun legál ne’ebé aplika ba kazu ida-idak.
PDHJ nia
fiskalizasaun iha objetivu atu hametin responsabilidade no transparénsia iha
jestaun patrimóniu públiku, no asegura katak bens estadu uza ba finalidade
ne’ebé destina ba nia.
Jornalista:
Abilio D. C. Quefi
Editor: Abílio
D’Santos


Komentar
Posting Komentar