Saida Mak "Boenbuaf"? Istoria João Tabes Oki, Legenda Nasionalista Husi Oe-Cusse
Oe-Cusse, 12 Outubru 2026 (OCNEWS) - Povu Oe-Cusse Ambeno halibur hamutuk ho sentimentu triste
no laran-kanek hodi hato'o omenajen ikus ba figura nasionalista no veteranu
insubstituivel, João Tabes Oki ne'ebé povu hatene ho naran
"Boenbuaf". Matebian ne'ebé hakotu nia iis iha Hospitál Nasionál
Guido Valadares (HNGV) Dili, iha loron Kuarta, 7 Outubru 2026, ho idade 73,
haloot ona ho serimónia funebru ofisiál iha semitériu Santa Cruz, Santa-Rosa,
Suku Costa, Postu Administrativu Pante Makasar, RAEOA.
Serimónia despedida ne'e sai momentu ida ne'ebé nakonu ho
emosaun, hodi relembra fali dalan naruk sakrifísiu no dedikasaun ne'ebé
matebian rasik dedika ba rai-lulik Timor-Leste, liuliu iha Enklave Oe-Cusse
Ambeno husi tempu kolonializmu to'o era independénsia.
Iha serimónia ne'ebé kle'an ho lutu nasionál, asesór
jurídiku Filomeno Faria hato'o leitura votos da pesar husi Xefe Casa Civil
Prezidente da República nian, hodi hato'o kondolénsia profunda hosi Prezidente
Repúblika, Dr. José Ramos-Horta.
Husi espresaun kondolénsia nian, Prezidente Repúblika
hato'o ninia tristeza kle'an ba matebian João Tabes, ne'ebé nu'udar distintu
kombatente libertasaun nasionál hodi dedika parte boot husi nia moris ba luta
ba Timor-Leste nia independénsia.
"Durante rezisténsia tomak, saudozu João Tabes
distinge nia-an liuhosi nia korajen, patriotizmu, no dedikasaun ba kauza
libertasaun nasionál, husik hela legadu servisu ba rai-lulik," hateten
hosi mensajen Prezidente Repúblika ne'ebé asina iha Palásiu Prezidente Nicolau
Lobato, Dili, iha loron 8 Outubru 2026.
Reprezentante família, Antonio Oqui, mós hato'o
agradesimentu kle'an ba autoridade lokal, veteranus no kamarada sira ne'ebé
hela hamutuk ho saudozu iha tempu susar hotu, hodi husu ba povu Ambeno liu-liu
autoridade sira atu kontinua hadomi malu no tau matan ba dezenvolvimentu
rejiaun ne'e nian tuir matebian nia hakarak.
João Tabes Oki moris iha loron 18 Maiu 1953 iha Bairro
Poto Ana, Aldeia Saben, Suku Bobometo, Postu Oe-Silo ho naran jentiu Alef
Tabes. Nu'udar oan dalima husi Tabes Ase (António Ase) no Tnepo Neno (Isabel
Neno), husi uma lisan Boenbuaf.
Nia iha maun-alin na'in-sia. Husi nain-9 ne’e, nia de'it
mak eskola. Sira seluk sai to'os-nain subsisténsia. Maun-alin nain-9 ne’e mak
Mateus Tabes, Miquel Tabes, Lourença Tabes (Falecida), Oracio Tabes (Martir -
Taul Tabes), João Tabes “Boenbuaf”, José Tabes, Sebastiao Tabes, Camilio Tabes,
no Jorge Tabes.
Husi 1975 to'o 1999, nia la'o husi suku ba suku halo
kampaña ba ukun rasik-aan, no nunka halai refujia ba Indonézia.
Ba ema barak iha Oe-Cusse Ambeno, ninia lakon ne'e la'ós
de'it lakon ema ida. Nia mak figura nasionalista no veteranu ida ne'ebé dedika
nia aan tomak ba luta libertasaun nasionál husi 1975 to'o 1999.
Nasionalista mak ema neʼebé fiar no suporta nasionalizmu,
ideia katak nasaun ida iha direitu atu mantén nia identidade, soberania no
interese rasik, lealidade ba nasaun importante tebes. Ideia prinsipál husi
nasionalista ida mak povu iha direitu atu governa aan rasik, laʼós ema seluk ka
poténsia estranjeiru. Entretantu, veteranu mak ema ne'ebé uluk partisipa iha
funu, forsa armada, ka luta ruma, no agora rekoñesidu tanbá nia servisu ka
sakrifísiu.
Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” priense rua ne’e hotu.
Povo Ambeno, ne'ebé agora kompostu husi suku 20, sai
sasin moris ba nia dedikasaun. Sira deskreve nia nu'udar ema laran-di'ak,
matenek, dixiplina, kalma no iha integridade ne'ebé aas. Durante okupasaun
Indonézia, nia mak figura ne'ebé nunka tauk halo kampaña ba ukun rasik-aan iha Oe-Cusse
Ambeno tomak.
Edukasaun Formal
Nia hahú eskola pre-primária iha Oe-Silo iha tinan 1969.
Iha 1 Outubru 1971, molok remata Kuarta Klase, nia hetan oportunidade serbisu
iha tempu Portugés nu'udar Polícia Vigilância Marítimo. Nia serbisu iha Noemuti-Sacato,
besik fronteira ho Wini TTU-Indonézia, to'o 1973, depois muda ba Padiae. Iha
Padiae, nia uza tempu livre atu kontinua eskola no remata Kuarta Klase iha
Igreja Mean, Hu'e-Knutu, tinan 1974.
Hafoin ne'e, nia tuir konkursu públiku no hetan pozisaun
Monitor Eskolar. Husik tiha serbisu polísia nian ba hanorin fali durante fulan
tolu iha Ulas, Suku Taiboko. Bainhira Jaime dos Remedios de Oliveira hetan
nomeasaun nu'udar Administrador Portugés ba Oe-Cusse Ambeno, nia bolu João
Tabes ba serbisu nu'udar Eskriturária (funsionáriu públiku) iha administrasaun,
to'o Revolução dos Cravos iha Lisboa iha 25 Abril 1974.
Luta kontra obskurantizmu
"Luta kontra obskurantizmu" ka Luta kontra
nakukun mak konseitu ideolójiku, polítiku no edukativu ida ne'ebé signifika
hasoru dezafiu husi ignoránsia, falta koñesimentu, manipulasaun informasaun, no
pensamentu anti-intelektuál. Obskurantizmu mai husi lia-latim obscurare
(halo nakukun), ne'ebé ho sentidu katak povu ka sosiedade ida dook husi naroman
koñesimentu nian.
Iha tempu funu nian no inísiu movimentu libertasaun
nasionál (depois de 25 de Abril de 1974), líder no estudante timoroan sira iha
Casa dos Timores (hanesan Mau Lear, Sahe, Hata, nst.) uza espresaun ne'e
nu'udar bandeira edukasaun nian. Sira haree "luta kontra
obskurantismu" nu'udar dezafiu boot ida atu halakon analfabetizmu ne'ebé
regime koloniál Portugés husik hela, hodi fó naroman ba Povu Maubere liu husi
kampaña alfabetizasaun no konsiensia polítika.
Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” desde tinan 1973-1974
hahu involve aan ona iha luta ida ne’e atu oinsa bele lori naroman ba povo
Ambeno. Ninia involvimentu konkretu mak sai nu’udar Monitor Escolar hodi ba
hanorin iha Ulas, Taiboko molok serbisu nu’udar eskriturária iha Administrador
Portugues ba Oe-Cusse Ambeno Jaime Oliveira nia okos iha tinan 1974.
La para iha ne’e de’it, bainhira ba hela ona iha Oe-Sono,
Oe-Cusse Ambeno iha dekada 1970, ho nia saláriu mensál sira husi Policia
Vigilância Marrítimo, Monitor Escolar konsege ajuda Ambeno-oan barak liliu husi
parte Oe-Silo (Oebaha) nian ba asesu ba edukasaun. Saudozu la’os de’it fó apoiu
finansial, maibé fó mós motivasaun maka’as ba edukasaun.
Durante kampaña polítika ba ukun rasik aan iha Ambeno,
nia sempre husu inan-aman sira tenke haruka oan sira ba eskola, tanbá bainhira
rai-ne’e hetan naroman, hetan ukun rasik-aan presija ema matenek barak iha área
oioin hodi dezenvolve rai ne’e ba oin.
Hakotu tiha korente opresaun sistema ukun liu-rai iha
Ambeno
Iha istória Oe-Cusse Ambeno, aliansa entre liurai sira
(ukun-na'in tradisionál) ho kolonialista portugés sai hanesan baze fundamental
ne'ebé fó dalan ba formasaun identidade polítika enklave nian, no ikus mai halo
rejiaun ne'e labele fahe husi territóriu Timor-Leste.
Oe-Cusse Ambeno, liu-liu iha Lifau, mak fatin primeiru
ne'ebé misionáriu dominikanu no navegadór portugés sira mai to'o no estabelese
an iha tinan 1556. Iha fatin ne'e, portugés sira la'ós mai submete kedas
liu-rai sira ho funu, maibé sira halo aliansa (casamento) estratéjika ho
liu-rai lokál sira. Aliansa ne'e harii liuhusi interkámbiu komersiál (fa'an
ai-kameli), tesi-lia tradisionál, no mós relijiaun Katólika ne'ebé sai hanesan
lasu boot ida hodi hametin relasaun entre parte rua.
Reinu Oe-Cusse (ho nia sentru iha Oe-Sono) no Reinu
Ambeno (ho nia sentru iha Tulaica no Nunu-Henu). Bainhira portugés sira
estabelese sira-nia administrasaun koloniál, reinu rua ne'e mak sira tau
hamutuk hodi sai entidadé territoriál ida de'it ho naran Oe-Cusse Ambeno.
Durante aliansa poder entre liu-rai ho kolonista
portugues hamosu mós presaun barak ba povo Ambeno liu husi haka’as selu imposto
kada sidadaun ne’ebé besik ona tinan 18, to’os nain-sira kada tempu kolleta
tenki hatama sira-nia produtu agrikola ba liu-rai hodi han-hemu, hatama lilin
no kabas tradisional no seluk tan. lala’ok ukun tradisional ne’e oprimidu
tebes.
Hafoin akontese aliansa poder entre liu-rai Oe-Cusse
Ambeno ho kolonial portugues, poder boot rua ne’e fahe kalendariu kada kalan
sempre halo vizita ba komunidade sira iha fatin-fatin. Iha vizita kalan ne’e
atu halo sosializasaun kona-ba lala’ok governativa nian, no to’o tempu atu
deskansa, komunidade sira tenke prepara sumasu (feto-ran) ida ba liu-rai hodi
hamaluk nia durante kalan tomak ida.
Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” hahu mosu hodi kontra
no sobu-rahun tiha lala’ok ukun ida ne’e. Saudozu nu’udar ona membru Policia
Vigilância Marítima iha tinan 1971.
Entre tinan 1973-1974 bainhira nia fila husi nia Komando
Policia Vigilância Marítima iha Hu’e-Knutu, Padiae ba Biseon besik área Roti,
konsege toman liu-rai Oe-Cusse Ambeno hamutuk ho kolonialista Portugues sira
hala’o vizita kalan iha fatin ne’e.
Saudozu iha kadeira ida iha nia uma. To’o ne’ebá nia
lahetan ona nia kadeira ne’e. Saudozu husu ba nia família sira iha uma katak,
ninia kadeira ne’e se mak foti. Membru família sira hatan katak, ohin kalan
hetan vizita husi liu-rai, kadeira ne’e sira lori tiha ba liu-rai ho nia
bainaka sira uza hodi tuur. Saudozu tesik ba fatin vizita liu-rai ne’e, no
hakilar ho lian maka’as se mak foti nia kadeira ne’e. Liu-rai hamrik ba atu
basa nia, saudozu tuku hasoru kedas no konsege sobu-rahun tiha vizita kalan
ne’e.
Hahu husi akontesimentu ne’e, saudozu depois halo
movimentu ba fatin barak iha Ambeno halo kampaña no sosializasaun katak, tenke
hamrik ona hodi luta kontra liu-rai sira ne’ebé oras ne’e hamutuk ho
kolonialista portugues sira atu harahun ita nia identidade kulturál.
Saudozu luta kontra hahalok ida ne’e la’os iha Biseon
de’it, maibé iha fatin barak mós. Jerasaun liu-rai Oe-Cusse Ambeno nian kuaze
hetan baku hotu husi saudozu desde tempu portugues to’o tempu Indonézia.
Jerasaun liu-rai sira ne’ebé hetan baku husi sadozu fila uluk ona ba mundu
seluk, no oras ne’e saudozu mós ba tuir dadauk ona sira.
FRETILIN no kampaña iha suku 18
Iha 1975, João Tabes tama ba FRETILIN no responsabiliza
ba produsaun kartaun partidu nian.
Iha Marsu 1975, Prezidente FRETILIN, Francisco Xavier do
Amaral, vizita Oe-Cusse Ambeno hodi halo kampaña mobilizasaun no
konsiensializasaun polítika. João Tabes ho nia maluk sira simu nia iha
aeroportu Palaban no hulan nia ba kampaña iha antigu merkadu Sta. Rosa, ne'ebé
agora área edifisiu SEPFOPE RAEOA. Nia mós involve iha asaun protestu ho
slogan: "Integração – nunca, nunca e nunca, o Povo está com a
FRETILIN."
Hafoin Prezidente fila ba Dili, João Tabes, eis Polícia
Vigilância Marítimo ne'ebé iha relasaun di'ak ho Administrador Jaime dos
Remedios de Oliveira, lidera sosializasaun no kampaña ba suku 18 iha Oe-Cusse
Ambeno. Nia hahú husi Sakato, kontinua to'o uma lulik ida iha Neten Noke, ho
eskolta polísia na'in tolu: Arthur da Cruz, Crispiano do Amaral (Likisa-oan) no
Manuel Soares (Numbei).
Terus iha tempu okupasaun
Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru
1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to'o 31 Dezembru
1978. Detensaun preventiva daruak hahú iha 6 Janeiru 1998.
Maske nune'e, nia nunka halai ba Indonézia. Husi invazaun
to'o Konsulta Popular 1999, nia tuba rai-metin iha rai ketan Oe-Cusse Ambeno.
Terus la hotu hafoin Konsulta Popular. Nia lakon nia maun
rasik, Taul Tabes, ne'ebé milisia pro-Indonézia ta'a kotu nia ulun iha Oebaha
iha 1999.
Loos duni, tebes duni, povo Ambeno la ka’er kilat hodi
halo rezistensia armada kontra okupasaun Indonézia iha Timor-Leste, maibé povu
rai-ketan ida-ne’e halo rezistensia iha inimigu nia kalilin-hun desde 1975 to’o
1999.
Atu justifika kestaun ne’e, mai ita sani no rona didi'ak
saudozu João Tabes Oki alias “Boenbuaf” ninia partisipasaun iha luta ba Libertasaun
Nasionál.
Partisipasaun Iha Luta ba Libertasaun Nasionál
Nia partisipasaun iha luta libertasaun nasionál hanesan tuir mai:
1. Sai nu’udar ativista FRETILIN iha loron 20 Agostu 1975 to’o 31 Marsu 1984.
2. Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru 1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to'o 31 Dezembru 1978. No, detensaun preventiva daruak akontese iha loron 6 Janeiru 1998.
3. Sai nu’udar Boxista iha tinan 1978, no husi modalidade Boxista ne’e mak hanaran aan hanesan Buldoxer hodi dudu pro-integrasionista sira iha rai-ketan Ambeno hela la hakmatek.
4. Iha 1 Abril 1984 to'o 31 Dezembru 1986 sai nu'udar Ativista CRRN.
5. Iha 1 Janeiru 1987 to'o 31 Dezembru 1992 sai nu'udar Ativista CNRM.
6. Iha 1 Janeiru 1993 to'o 14 Setembru 1998 sai nu'udar Secretário Zona iha Fitun Mutin A (Pantai Macassar A), Oe-Cusse Ambeno.
7. Xefe Komisaun Demostrasaun ida kontra militar Indonézia iha Oe-Cusse Ambeno iha tinan 1996.
8. Ho ekipa Sub-região HAKSOLOK hamutuk ema nain-14 partisipa iha enkontru ida iha Fatubesi, Ermera iha tinan 1997.
9. Ho Vital das Neves reprezenta Oe-Cusse Ambeno ba partisipa iha enkontru kulturál ida iha Letefoho, Ermera iha tinan 1997. Iha enkontru ne’e hetan asaltu husi forsa militar Indonézia, no saudozu konsege halai sai tiha husi Letefoho tama to’o Dili ho kalan boot.
10. Lidera kampaña Dewan Solidaritas Pemuda Pelajar Timor-Leste (DSMPPTL) iha Oe-Cusse Ambeno husi tinan 1997 to’o 1998.
11. Iha Agostu 1999 sai nu'udar Xefe Komisaun Organizadora no Jurkam Pro-Independensia ba REFERENDUM husi loron 14 Agustu to’o 27 Agustu iha tinan 1999 iha Sub-Região HAKSOLOK, Oe-Cusse Ambeno.
Ho nia dedikasaun hirak ne’e mak ikus mai Estadu
Timor-Leste rekoñese nia partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál ho
Ordem Nicolau Lobato.
"Enak Aja"
Iha era independénsia, João Tabes hamosu naran kódigu
foun: "Enak Aja". Naran ne'e nu’udar sarkasmu ba sira ne'ebé uluk
lakohi ukun rasik-aan, maibé ohin loron moris goja iha era independensia.
Eransa
João Tabes husik hela nia fen kaben feto Demetria Oqui no
oan na'in-haat: Maria Florentina Oqui, Izabel Florentina Oqui, Josefina
Florentina Oqui no Paulo Octo de Jesus Oqui.
Fizikamente, nia la hamutuk ona ho povu iha mundu ne'e.
Maibé nia hanoin, matenek, dedikasaun no espíritu kredibilidade kontinua moris
iha povu Ambeno nia fuan, no sai referénsia ba jerasaun foinsa'e atu kontinua
nia hakat fatin hodi lori rai ne'e ba oin.
Inspirasaun
Rai-ketan Oe-Cusse Ambeno ne’ebé geografikamente haleu
husi teritóriu Indonézia ka lokaliza iha teritóriu Indonézia nia kabun laran
presija ema ida tenke iha neon-brani hodi halo rezisténsia iha forma saida
de’it. Saudozu João Tabes Oki alias "Boenbuaf" ema ida brani tebes.
Nunka hakiduk pasu ida ba kotuk hodi halo rezisténsia kontra okupasaun
Indonézia iha Timor-Leste liu-liu iha Oe-Cusse Ambeno. Atividade no movimento
klandestina hotu iha rai-ketan Ambeno sempre lidera husi Saudozu João Tabes, no
situasaun balun ne’ebé imposivél atu halo, nia halo sai posivél tiha.
Ho Saudozu nia brani ne’e mak sai nu’udar inspirasaun ba
povo Ambeno husi aldeia ba aldeia hodi involve maka’as liu-tan iha luta klandestina
nian ne’ebé hatudu iha prova rezultadu Konsulta Populár hatudu Oe-Cusse Ambeno
mak okupa primeiru lugar iha teritóriu nasionál ho 78% iha tinan 1999.
Faktu Istória Kulturál
Faktu istoria kulturál hatudu momoos katak, Saudozu João
Tabes Oki “Boenbuaf” ninia Avo sira uluk kedas mak hein fronteira Oe-Cusse
Ambeno husi Bilu Banteta, Banila (Paut) no Oebaha mak Tabes Neno (Teut Oki) ho
Nabu Ole. Depois Ili Bobo (Ili Ana) ba hein tan fronteira Ambeno nian iha
Noemuti to’o mai fali hein fronteira entre Oe-Silo (Poto) ho Napan-TTU,
Indonézia nu’udar Neus-Matani, Eon-Matani, Neus-Mese Bitimo, Eon-Mese Bitimo.
João Tabes Oki “Boenbuaf” ho nia avo sira uluk kedas
nu’udar nasionalista ida ne’ebé forte tebes hodi defende no proteze fronteira
rai-ketan Ambeno husi jerasaun ba jerasaun to’o ohin loron.
João Tabes Oki la’os liu-rai iha Ambeno Oe-Cusse, maibé
nia la’os traidor da Patria. Nia nasionalista no veteranu ida iha rai-ketan
Oe-Cusse Ambeno.
Era Independensia
Tama iha era ukun rasik aan, saudozu nafatin hatudu nia
dedikasaun tomak hodi partisipa iha prosesu dezenvolvimentu nasionál hanesan
servi nu’udar Funsionáriu Públiku iha administrasaun Governo Timor-Leste, sai
nu’udar figura rekonsiliadór entre Timoroan pro-independensia no
pro-integrasaun, no sempre motiva inan-aman sira atu tenki haruka oan sira ba
eskola hodi bele dezenvolve rai ne’e ba oin tuir martires sira hotu nia mehi no
hakarak katak rai ne’e tenke liberta husi okupasaun ilegál no povo ne’e tenke
liberta husi torturasaun oioin hodi hetan moris di’ak no dignu.
Deskansa ho hakmatek iha leten aas ba. Espírito
patriotizmu no integridade ne'ebé nia husik hela sei kontinua sai naroman ba
jerasaun foun Timor-Leste liuliu iha Oe-Cusse Ambeno.
Jornalista:
OCNEWS


Komentar
Posting Komentar