Saida Mak "Boenbuaf"? Istoria João Tabes Oki, Legenda Nasionalista Husi Oe-Cusse

Legadu João Tabes Oki "Boenbuaf"

Oe-Cusse, 12 Outubru 2026 (OCNEWS) - Povu Oe-Cusse Ambeno halibur hamutuk ho sentimentu triste no laran-kanek hodi hato'o omenajen ikus ba figura nasionalista no veteranu insubstituivel, João Tabes Oki ne'ebé povu hatene ho naran "Boenbuaf". Matebian ne'ebé hakotu nia iis iha Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) Dili, iha loron Kuarta, 7 Outubru 2026, ho idade 73, haloot ona ho serimónia funebru ofisiál iha semitériu Santa Cruz, Santa-Rosa, Suku Costa, Postu Administrativu Pante Makasar, RAEOA.

Serimónia despedida ne'e sai momentu ida ne'ebé nakonu ho emosaun, hodi relembra fali dalan naruk sakrifísiu no dedikasaun ne'ebé matebian rasik dedika ba rai-lulik Timor-Leste, liuliu iha Enklave Oe-Cusse Ambeno husi tempu kolonializmu to'o era independénsia.

Iha serimónia ne'ebé kle'an ho lutu nasionál, asesór jurídiku Filomeno Faria hato'o leitura votos da pesar husi Xefe Casa Civil Prezidente da República nian, hodi hato'o kondolénsia profunda hosi Prezidente Repúblika, Dr. José Ramos-Horta.

Asesór Jurídiku Prezidente da República Filomeno Faria, Foto OCNEWS

Husi espresaun kondolénsia nian, Prezidente Repúblika hato'o ninia tristeza kle'an ba matebian João Tabes, ne'ebé nu'udar distintu kombatente libertasaun nasionál hodi dedika parte boot husi nia moris ba luta ba Timor-Leste nia independénsia.

"Durante rezisténsia tomak, saudozu João Tabes distinge nia-an liuhosi nia korajen, patriotizmu, no dedikasaun ba kauza libertasaun nasionál, husik hela legadu servisu ba rai-lulik," hateten hosi mensajen Prezidente Repúblika ne'ebé asina iha Palásiu Prezidente Nicolau Lobato, Dili, iha loron 8 Outubru 2026.

Reprezentante família, Antonio Oqui, mós hato'o agradesimentu kle'an ba autoridade lokal, veteranus no kamarada sira ne'ebé hela hamutuk ho saudozu iha tempu susar hotu, hodi husu ba povu Ambeno liu-liu autoridade sira atu kontinua hadomi malu no tau matan ba dezenvolvimentu rejiaun ne'e nian tuir matebian nia hakarak.

João Tabes Oki moris iha loron 18 Maiu 1953 iha Bairro Poto Ana, Aldeia Saben, Suku Bobometo, Postu Oe-Silo ho naran jentiu Alef Tabes. Nu'udar oan dalima husi Tabes Ase (António Ase) no Tnepo Neno (Isabel Neno), husi uma lisan Boenbuaf.

Nia iha maun-alin na'in-sia. Husi nain-9 ne’e, nia de'it mak eskola. Sira seluk sai to'os-nain subsisténsia. Maun-alin nain-9 ne’e mak Mateus Tabes, Miquel Tabes, Lourença Tabes (Falecida), Oracio Tabes (Martir - Taul Tabes), João Tabes “Boenbuaf”, José Tabes, Sebastiao Tabes, Camilio Tabes, no Jorge Tabes.

Husi 1975 to'o 1999, nia la'o husi suku ba suku halo kampaña ba ukun rasik-aan, no nunka halai refujia ba Indonézia.

Ba ema barak iha Oe-Cusse Ambeno, ninia lakon ne'e la'ós de'it lakon ema ida. Nia mak figura nasionalista no veteranu ida ne'ebé dedika nia aan tomak ba luta libertasaun nasionál husi 1975 to'o 1999.

Nasionalista mak ema neʼebé fiar no suporta nasionalizmu, ideia katak nasaun ida iha direitu atu mantén nia identidade, soberania no interese rasik, lealidade ba nasaun importante tebes. Ideia prinsipál husi nasionalista ida mak povu iha direitu atu governa aan rasik, laʼós ema seluk ka poténsia estranjeiru. Entretantu, veteranu mak ema ne'ebé uluk partisipa iha funu, forsa armada, ka luta ruma, no agora rekoñesidu tanbá nia servisu ka sakrifísiu.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” priense rua ne’e hotu.

Povo Ambeno, ne'ebé agora kompostu husi suku 20, sai sasin moris ba nia dedikasaun. Sira deskreve nia nu'udar ema laran-di'ak, matenek, dixiplina, kalma no iha integridade ne'ebé aas. Durante okupasaun Indonézia, nia mak figura ne'ebé nunka tauk halo kampaña ba ukun rasik-aan iha Oe-Cusse Ambeno tomak.

Edukasaun Formal

Nia hahú eskola pre-primária iha Oe-Silo iha tinan 1969. Iha 1 Outubru 1971, molok remata Kuarta Klase, nia hetan oportunidade serbisu iha tempu Portugés nu'udar Polícia Vigilância Marítimo. Nia serbisu iha Noemuti-Sacato, besik fronteira ho Wini TTU-Indonézia, to'o 1973, depois muda ba Padiae. Iha Padiae, nia uza tempu livre atu kontinua eskola no remata Kuarta Klase iha Igreja Mean, Hu'e-Knutu, tinan 1974.

Hafoin ne'e, nia tuir konkursu públiku no hetan pozisaun Monitor Eskolar. Husik tiha serbisu polísia nian ba hanorin fali durante fulan tolu iha Ulas, Suku Taiboko. Bainhira Jaime dos Remedios de Oliveira hetan nomeasaun nu'udar Administrador Portugés ba Oe-Cusse Ambeno, nia bolu João Tabes ba serbisu nu'udar Eskriturária (funsionáriu públiku) iha administrasaun, to'o Revolução dos Cravos iha Lisboa iha 25 Abril 1974.

Luta kontra obskurantizmu

"Luta kontra obskurantizmu" ka Luta kontra nakukun mak konseitu ideolójiku, polítiku no edukativu ida ne'ebé signifika hasoru dezafiu husi ignoránsia, falta koñesimentu, manipulasaun informasaun, no pensamentu anti-intelektuál. Obskurantizmu mai husi lia-latim obscurare (halo nakukun), ne'ebé ho sentidu katak povu ka sosiedade ida dook husi naroman koñesimentu nian.

Iha tempu funu nian no inísiu movimentu libertasaun nasionál (depois de 25 de Abril de 1974), líder no estudante timoroan sira iha Casa dos Timores (hanesan Mau Lear, Sahe, Hata, nst.) uza espresaun ne'e nu'udar bandeira edukasaun nian. Sira haree "luta kontra obskurantismu" nu'udar dezafiu boot ida atu halakon analfabetizmu ne'ebé regime koloniál Portugés husik hela, hodi fó naroman ba Povu Maubere liu husi kampaña alfabetizasaun no konsiensia polítika.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” desde tinan 1973-1974 hahu involve aan ona iha luta ida ne’e atu oinsa bele lori naroman ba povo Ambeno. Ninia involvimentu konkretu mak sai nu’udar Monitor Escolar hodi ba hanorin iha Ulas, Taiboko molok serbisu nu’udar eskriturária iha Administrador Portugues ba Oe-Cusse Ambeno Jaime Oliveira nia okos iha tinan 1974.

La para iha ne’e de’it, bainhira ba hela ona iha Oe-Sono, Oe-Cusse Ambeno iha dekada 1970, ho nia saláriu mensál sira husi Policia Vigilância Marrítimo, Monitor Escolar konsege ajuda Ambeno-oan barak liliu husi parte Oe-Silo (Oebaha) nian ba asesu ba edukasaun. Saudozu la’os de’it fó apoiu finansial, maibé fó mós motivasaun maka’as ba edukasaun.

Durante kampaña polítika ba ukun rasik aan iha Ambeno, nia sempre husu inan-aman sira tenke haruka oan sira ba eskola, tanbá bainhira rai-ne’e hetan naroman, hetan ukun rasik-aan presija ema matenek barak iha área oioin hodi dezenvolve rai ne’e ba oin.

Hakotu tiha korente opresaun sistema ukun liu-rai iha Ambeno

Iha istória Oe-Cusse Ambeno, aliansa entre liurai sira (ukun-na'in tradisionál) ho kolonialista portugés sai hanesan baze fundamental ne'ebé fó dalan ba formasaun identidade polítika enklave nian, no ikus mai halo rejiaun ne'e labele fahe husi territóriu Timor-Leste.

Oe-Cusse Ambeno, liu-liu iha Lifau, mak fatin primeiru ne'ebé misionáriu dominikanu no navegadór portugés sira mai to'o no estabelese an iha tinan 1556. Iha fatin ne'e, portugés sira la'ós mai submete kedas liu-rai sira ho funu, maibé sira halo aliansa (casamento) estratéjika ho liu-rai lokál sira. Aliansa ne'e harii liuhusi interkámbiu komersiál (fa'an ai-kameli), tesi-lia tradisionál, no mós relijiaun Katólika ne'ebé sai hanesan lasu boot ida hodi hametin relasaun entre parte rua.

Reinu Oe-Cusse (ho nia sentru iha Oe-Sono) no Reinu Ambeno (ho nia sentru iha Tulaica no Nunu-Henu). Bainhira portugés sira estabelese sira-nia administrasaun koloniál, reinu rua ne'e mak sira tau hamutuk hodi sai entidadé territoriál ida de'it ho naran Oe-Cusse Ambeno.

Durante aliansa poder entre liu-rai ho kolonista portugues hamosu mós presaun barak ba povo Ambeno liu husi haka’as selu imposto kada sidadaun ne’ebé besik ona tinan 18, to’os nain-sira kada tempu kolleta tenki hatama sira-nia produtu agrikola ba liu-rai hodi han-hemu, hatama lilin no kabas tradisional no seluk tan. lala’ok ukun tradisional ne’e oprimidu tebes.

Hafoin akontese aliansa poder entre liu-rai Oe-Cusse Ambeno ho kolonial portugues, poder boot rua ne’e fahe kalendariu kada kalan sempre halo vizita ba komunidade sira iha fatin-fatin. Iha vizita kalan ne’e atu halo sosializasaun kona-ba lala’ok governativa nian, no to’o tempu atu deskansa, komunidade sira tenke prepara sumasu (feto-ran) ida ba liu-rai hodi hamaluk nia durante kalan tomak ida.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” hahu mosu hodi kontra no sobu-rahun tiha lala’ok ukun ida ne’e. Saudozu nu’udar ona membru Policia Vigilância Marítima iha tinan 1971.

Entre tinan 1973-1974 bainhira nia fila husi nia Komando Policia Vigilância Marítima iha Hu’e-Knutu, Padiae ba Biseon besik área Roti, konsege toman liu-rai Oe-Cusse Ambeno hamutuk ho kolonialista Portugues sira hala’o vizita kalan iha fatin ne’e.

Saudozu iha kadeira ida iha nia uma. To’o ne’ebá nia lahetan ona nia kadeira ne’e. Saudozu husu ba nia família sira iha uma katak, ninia kadeira ne’e se mak foti. Membru família sira hatan katak, ohin kalan hetan vizita husi liu-rai, kadeira ne’e sira lori tiha ba liu-rai ho nia bainaka sira uza hodi tuur. Saudozu tesik ba fatin vizita liu-rai ne’e, no hakilar ho lian maka’as se mak foti nia kadeira ne’e. Liu-rai hamrik ba atu basa nia, saudozu tuku hasoru kedas no konsege sobu-rahun tiha vizita kalan ne’e.

Hahu husi akontesimentu ne’e, saudozu depois halo movimentu ba fatin barak iha Ambeno halo kampaña no sosializasaun katak, tenke hamrik ona hodi luta kontra liu-rai sira ne’ebé oras ne’e hamutuk ho kolonialista portugues sira atu harahun ita nia identidade kulturál.

Saudozu luta kontra hahalok ida ne’e la’os iha Biseon de’it, maibé iha fatin barak mós. Jerasaun liu-rai Oe-Cusse Ambeno nian kuaze hetan baku hotu husi saudozu desde tempu portugues to’o tempu Indonézia. Jerasaun liu-rai sira ne’ebé hetan baku husi sadozu fila uluk ona ba mundu seluk, no oras ne’e saudozu mós ba tuir dadauk ona sira.

FRETILIN no kampaña iha suku 18

Iha 1975, João Tabes tama ba FRETILIN no responsabiliza ba produsaun kartaun partidu nian.

Iha Marsu 1975, Prezidente FRETILIN, Francisco Xavier do Amaral, vizita Oe-Cusse Ambeno hodi halo kampaña mobilizasaun no konsiensializasaun polítika. João Tabes ho nia maluk sira simu nia iha aeroportu Palaban no hulan nia ba kampaña iha antigu merkadu Sta. Rosa, ne'ebé agora área edifisiu SEPFOPE RAEOA. Nia mós involve iha asaun protestu ho slogan: "Integração – nunca, nunca e nunca, o Povo está com a FRETILIN."

Hafoin Prezidente fila ba Dili, João Tabes, eis Polícia Vigilância Marítimo ne'ebé iha relasaun di'ak ho Administrador Jaime dos Remedios de Oliveira, lidera sosializasaun no kampaña ba suku 18 iha Oe-Cusse Ambeno. Nia hahú husi Sakato, kontinua to'o uma lulik ida iha Neten Noke, ho eskolta polísia na'in tolu: Arthur da Cruz, Crispiano do Amaral (Likisa-oan) no Manuel Soares (Numbei).

Terus iha tempu okupasaun

Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru 1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to'o 31 Dezembru 1978. Detensaun preventiva daruak hahú iha 6 Janeiru 1998.

Maske nune'e, nia nunka halai ba Indonézia. Husi invazaun to'o Konsulta Popular 1999, nia tuba rai-metin iha rai ketan Oe-Cusse Ambeno.

Terus la hotu hafoin Konsulta Popular. Nia lakon nia maun rasik, Taul Tabes, ne'ebé milisia pro-Indonézia ta'a kotu nia ulun iha Oebaha iha 1999.

Loos duni, tebes duni, povo Ambeno la ka’er kilat hodi halo rezistensia armada kontra okupasaun Indonézia iha Timor-Leste, maibé povu rai-ketan ida-ne’e halo rezistensia iha inimigu nia kalilin-hun desde 1975 to’o 1999.

Atu justifika kestaun ne’e, mai ita sani no rona didi'ak saudozu João Tabes Oki alias “Boenbuaf” ninia partisipasaun iha luta ba Libertasaun Nasionál.

Partisipasaun Iha Luta ba Libertasaun Nasionál

Nia partisipasaun iha luta libertasaun nasionál hanesan tuir mai:

1. Sai nu’udar ativista FRETILIN iha loron 20 Agostu 1975 to’o 31 Marsu 1984.

2. Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru 1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to'o 31 Dezembru 1978. No, detensaun preventiva daruak akontese iha loron 6 Janeiru 1998.

3. Sai nu’udar Boxista iha tinan 1978, no husi modalidade Boxista ne’e mak hanaran aan hanesan Buldoxer hodi dudu pro-integrasionista sira iha rai-ketan Ambeno hela la hakmatek.

4. Iha 1 Abril 1984 to'o 31 Dezembru 1986 sai nu'udar Ativista CRRN.

5. Iha 1 Janeiru 1987 to'o 31 Dezembru 1992 sai nu'udar Ativista CNRM.

6. Iha 1 Janeiru 1993 to'o 14 Setembru 1998 sai nu'udar Secretário Zona iha Fitun Mutin A (Pantai Macassar A), Oe-Cusse Ambeno.

7. Xefe Komisaun Demostrasaun ida kontra militar Indonézia iha Oe-Cusse Ambeno iha tinan 1996.

8. Ho ekipa Sub-região HAKSOLOK hamutuk ema nain-14 partisipa iha enkontru ida iha Fatubesi, Ermera iha tinan 1997.

9. Ho Vital das Neves reprezenta Oe-Cusse Ambeno ba partisipa iha enkontru kulturál ida iha Letefoho, Ermera iha tinan 1997. Iha enkontru ne’e hetan asaltu husi forsa militar Indonézia, no saudozu konsege halai sai tiha husi Letefoho tama to’o Dili ho kalan boot.

10. Lidera kampaña Dewan Solidaritas Pemuda Pelajar Timor-Leste (DSMPPTL) iha Oe-Cusse Ambeno husi tinan 1997 to’o 1998.

11. Iha Agostu 1999 sai nu'udar Xefe Komisaun Organizadora no Jurkam Pro-Independensia ba REFERENDUM husi loron 14 Agustu to’o 27 Agustu iha tinan 1999 iha Sub-Região HAKSOLOK, Oe-Cusse Ambeno.

Ho nia dedikasaun hirak ne’e mak ikus mai Estadu Timor-Leste rekoñese nia partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál ho Ordem Nicolau Lobato.

"Enak Aja"

Iha era independénsia, João Tabes hamosu naran kódigu foun: "Enak Aja". Naran ne'e nu’udar sarkasmu ba sira ne'ebé uluk lakohi ukun rasik-aan, maibé ohin loron moris goja iha era independensia.

Eransa

João Tabes husik hela nia fen kaben feto Demetria Oqui no oan na'in-haat: Maria Florentina Oqui, Izabel Florentina Oqui, Josefina Florentina Oqui no Paulo Octo de Jesus Oqui.

Fizikamente, nia la hamutuk ona ho povu iha mundu ne'e. Maibé nia hanoin, matenek, dedikasaun no espíritu kredibilidade kontinua moris iha povu Ambeno nia fuan, no sai referénsia ba jerasaun foinsa'e atu kontinua nia hakat fatin hodi lori rai ne'e ba oin.

Inspirasaun

Rai-ketan Oe-Cusse Ambeno ne’ebé geografikamente haleu husi teritóriu Indonézia ka lokaliza iha teritóriu Indonézia nia kabun laran presija ema ida tenke iha neon-brani hodi halo rezisténsia iha forma saida de’it. Saudozu João Tabes Oki alias "Boenbuaf" ema ida brani tebes. Nunka hakiduk pasu ida ba kotuk hodi halo rezisténsia kontra okupasaun Indonézia iha Timor-Leste liu-liu iha Oe-Cusse Ambeno. Atividade no movimento klandestina hotu iha rai-ketan Ambeno sempre lidera husi Saudozu João Tabes, no situasaun balun ne’ebé imposivél atu halo, nia halo sai posivél tiha.

Ho Saudozu nia brani ne’e mak sai nu’udar inspirasaun ba povo Ambeno husi aldeia ba aldeia hodi involve maka’as liu-tan iha luta klandestina nian ne’ebé hatudu iha prova rezultadu Konsulta Populár hatudu Oe-Cusse Ambeno mak okupa primeiru lugar iha teritóriu nasionál ho 78% iha tinan 1999.

Faktu Istória Kulturál

Faktu istoria kulturál hatudu momoos katak, Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” ninia Avo sira uluk kedas mak hein fronteira Oe-Cusse Ambeno husi Bilu Banteta, Banila (Paut) no Oebaha mak Tabes Neno (Teut Oki) ho Nabu Ole. Depois Ili Bobo (Ili Ana) ba hein tan fronteira Ambeno nian iha Noemuti to’o mai fali hein fronteira entre Oe-Silo (Poto) ho Napan-TTU, Indonézia nu’udar Neus-Matani, Eon-Matani, Neus-Mese Bitimo, Eon-Mese Bitimo.

João Tabes Oki “Boenbuaf” ho nia avo sira uluk kedas nu’udar nasionalista ida ne’ebé forte tebes hodi defende no proteze fronteira rai-ketan Ambeno husi jerasaun ba jerasaun to’o ohin loron.

João Tabes Oki la’os liu-rai iha Ambeno Oe-Cusse, maibé nia la’os traidor da Patria. Nia nasionalista no veteranu ida iha rai-ketan Oe-Cusse Ambeno.

Era Independensia

Tama iha era ukun rasik aan, saudozu nafatin hatudu nia dedikasaun tomak hodi partisipa iha prosesu dezenvolvimentu nasionál hanesan servi nu’udar Funsionáriu Públiku iha administrasaun Governo Timor-Leste, sai nu’udar figura rekonsiliadór entre Timoroan pro-independensia no pro-integrasaun, no sempre motiva inan-aman sira atu tenki haruka oan sira ba eskola hodi bele dezenvolve rai ne’e ba oin tuir martires sira hotu nia mehi no hakarak katak rai ne’e tenke liberta husi okupasaun ilegál no povo ne’e tenke liberta husi torturasaun oioin hodi hetan moris di’ak no dignu.

Deskansa ho hakmatek iha leten aas ba. Espírito patriotizmu no integridade ne'ebé nia husik hela sei kontinua sai naroman ba jerasaun foun Timor-Leste liuliu iha Oe-Cusse Ambeno.

Jornalista: OCNEWS

Komentar

Postingan populer dari blog ini

𝗦𝗮𝗹𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗙𝘂𝗻𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗿𝗶𝘂 𝗥𝗔𝗘𝗢𝗔 𝗔𝘁𝗿𝗮𝘇𝘂, 𝗚𝗼𝘃𝗲𝗿𝗻𝘂 𝗦𝗲𝗻𝘁𝗿𝗮𝗹 𝗙𝗼 𝗢𝗽𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗧𝗼𝗹𝘂

𝐑𝐞𝐤𝐫𝐮𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐋𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐞𝐢𝐚 𝐁𝐚 𝐍𝐞𝐬𝐞𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐅𝐮𝐧𝐬𝐢𝐨𝐧𝐚𝐫𝐢𝐮 𝟏 𝐌𝐢𝐥𝐥 𝐑𝐞𝐬𝐢𝐧 𝐈𝐡𝐚 𝐀𝐦𝐞𝐚𝐬𝐚 𝐋𝐚𝐤𝐨𝐧 𝐒𝐞𝐫𝐛𝐢𝐬𝐮

Halerik Husi Merkadu Numbei: Ukun La Ho Domin, Produtu La Folin